Doktor Franciszek Rajkowski

Franciszek Rajkowski urodził się 4 stycznia 1848 roku we wsi Jarluty Wielkie  pod Ciechanowem. Ten znany lekarz i społecznik ciechanowski przyszedł na świat w rodzinie chłopskiej jako syn Ignacego i Joanny z domu Więckiewicz. Pierwsze nauki pobierał w domu rodzinnym, a potem w szkółce organisty w Lekowie. Następnie uczęszczał do szkoły powiatowej w Mławie. W 1866 roku uzyskał maturę w III gimnazjum rosyjskim w Warszawie. W czasie studiów na Wydziale Lekarskim Szkoły Głównej Warszawskiej pozostawał pod wpływem profesora Tytusa Chałubińskiego, który przyjął go jako asystenta przy swojej katedrze. Po ukończeniu studiów w 1871 r. otrzymał stypendium i kształcił się w Wiedniu. Mógł zrobić wówczas wielką karierę i w przyszłości jako zdolny stypendysta objąć katedrę profesorską. Postanowił jednak wkrótce, od 1872 roku osiąść w Ciechanowie, by nieść pomoc lekarską ubogiej ludności i szerzyć oświatę sanitarną. Starał się też wykorzeniać zabobony, chociaż cenił i propagował medycynę ludową. Jego pacjentami byli często mieszkańcy tak odległych miejscowości jak Nowy Dwór, Płońsk, Mława, Przasnysz, Różan, Krasnosielec, Kuczbork i inne.
Rajkowski pracował z wielkim poświęceniem, nie przywiązywał wagi do stanu swojego zdrowia, pory dnia czy pogody Już po kilku latach pracy zyskał uznanie mieszkańców Ciechanowa. Znany pozytywista i zarazem jego przyjaciel Aleksander Świętochowski tak pisał o nim: „Widziałem jak całymi miesiąca minie przespał ani jednej nocy w łóżku, jak wywożono go gwałtem z domu, zmęczonego porywano w drodze, przewłóczono przez najokropniejsze wertepy i najstraszniejsze szarugi, a on zawsze śpieszył z pomocą, chętny, życzliwy, bezinteresowny, nikomu swych usług nie odmawiający niebezpieczeństwem chorych tak zaniepokojony, jak gdyby w nich ukochane osoby miał stracić.”
Doktor Franciszek Rajkowski stale doskonalił swoją wiedzę. Wygłaszał odczyty popularnonaukowe, w których wskazywał na metody zapobiegania chorobom, propagował zakazaną literaturę polityczną. Prenumerował kilkanaście tytułów prasowych, w tym wszystkie krajowe i niektóre zagraniczne czasopisma medyczne. Był współzałożycielem i akcjonariuszem Medycyny. Wiele publikował. Aktywnie uczestniczył niemal we wszystkich ważniejszych zjazdach lekarskich w kraju i za granicą.
W 1876 roku kiedy wybuchła wojna rosyjsko-turecka doktor Franciszek Rajkowski został powołany do wojska, na stanowisko naczelnego lekarza w garnizonie sewastopolskim, a następnie w Odessie. Za wykrycie nadużyć personelu szpitalnego (pielęgniarki do ampułek z chininą znajdujących się w szpitalnej apteczce wstrzykiwały wodę, a chininę sprzedawały) został uhonorowany nagrodą pieniężną i urlopem. Orderu za wierną służbę jednakże nie przyjął. Powrócił do Ciechanowa, gdzie kontynuował swoją medyczną misję. W 1894 r. zaangażował się w zwalczanie epidemii cholery, która zasięgiem swoim objęła całe niemal Mazowsze. Chociaż nie była tak groźna jak ta z 1852 roku, pochłonęła setki ofiar. Wielu lekarzy ogarniętych paniką, uciekło. Rajkowski pozostał jako jedyny w powiecie ciechanowskim. Otrzymał od gubernatora na ten czas specjalne pełnomocnictwa, które sam wprowadził i zdołał wcześniej niż gdzie indziej powstrzymać epidemię. Z jego inicjatywy doszło również do otwarcia pierwszego szpitala w Ciechanowie, a właściwie lecznicy w 1899 r. o czym donosiły „Echa Płockie i Łomżyńskie”.
Franciszek Rajkowski zainicjował wiele przedsięwzięć na niwie społeczno-gospodarczej i kulturalnej Ciechanowa. Był założycielem i udziałowcem Spółki Akcyjnej Fabryki Cukru, która powstała na terenie jego majątku w Szczurzynie. Odegrał znaczącą rolę w powstaniu w 1882 roku i funkcjonowaniu Ciechanowskiej Straży Ogniowej. Był pierwszym prezesem Towarzystwa Wzajemnego Kredytu. Z osobą Rajkowskiego wiąże się też powstanie w Ciechanowie Oddziału Towarzystwa Kultury Polskiej i Domu Ludowego w 1907 roku, na którego siedzibę przeznaczył połowę swojego domu. Rajkowski objął również mecenat nad młodymi utalentowanymi artystami Bolesławem Biegasem i Henrykiem Kuną. Ostatnim jego dziełem, najtrudniejszym i zarazem najboleśniejszym było utworzenie szkoły rolniczej w Sokołówku, na którą swój majątek przeznaczył właściciel Sokołówka Tomasz Klonowski.
Doktor Franciszek Rajkowski zmarł 15 października 1908 roku w Ciechanowie i pochowany został na miejscowym cmentarzu przy ulicy Płońskiej. „Głos Płocki” pisał wówczas m. in.
„… zmarł w Ciechanowie, przeżywszy lat 59 urodzony w Ziemi Ciechanowskiej, syn niezamożnych rodziców spod strzechy wieśniaczej, przy silnej woli i energicznej pracy, zdołał chlubnie ukończyć wydział medycyny w Szkole Głównej, po czym odbywszy kampanię na wojnie tureckiej, osiadł w Ciechanowie i oddał się pracy lekarskiej”. Jego przyjaciel, profesor Tytus Chałubiński powiedział o nim: „Owóż człowieka, który by tak kochał ludzi, jak Rajkowski, nie spotkałem”.
Nie dziwi zatem fakt, że Towarzystwo Miłośników Ziemi Ciechanowskiej od początku swojej działalności dostrzegło w doktorze Franciszku Rajkowskim protoplastę swojego społecznikowskiego działania, toteż w dniu 23 października 2021 roku podczas walnego zgromadzenia obrało go na patrona swojego stowarzyszenia. Trudno przecież o lepszy wzór szlachetnego człowieka, gorącego patrioty i oddanego społecznika poświęcającego całe swoje życie naszemu miastu i całej Ziemi Ciechanowskiej. Należy podkreślić, że imieniem doktora Franciszka Rajkowskiego zatytułowano 40 lat wcześniej, od 1981 roku, nagrodę przyznawaną corocznie przez Towarzystwo Miłośników Ziemi Ciechanowskiej najbardziej zasłużonym ciechanowianom.