Lokalizacja: marmurowa tablica pamiątkowa umieszczona na północnej elewacji budynku Szkoły Podstawowej w Rydzewie, gm. Ciechanów /wcześniej dwór ziemiański, obecnie własność prywatna restaurowana pod nadzorem konserwatorskim/
Odsłonięcie: 24 XI 1963 w setną rocznicę wybuchu powstania
Materiał: marmur ; wymiary: 400 mm x 600 mm
Tomasz Kolbe – syn Ferdynarda, majora wojsk polskich, poległego pod Olszynką Grochowską w 1831 roku, spiskowiec, konspirator, uczestnik powstania styczniowego i bohaterski dowódca oddziałów na Mazowszu, naczelnik wojskowy powiatu przasnyskiego z ramienia Komitetu Czerwonych
Rydzewo to niewielka wieś położona na północnym Mazowszu, w pow. ciechanowskim. Obok wsi przepływa niewielka rzeka Rosica, dopływ Wkry. We wsi znajdował się okazały dwór ziemiański rodziny Bacciarelli z pierwszej połowy XIX wieku1. Wokół rozciągał się zadbany park z II połowy XIX wieku. Na tym skrawku mazowieckiej ziemi rozegrały się trzy bitwy powstania styczniowego w 1863 roku (12 marca, 5 maja i 8 września). Bitwę pod Rydzewem 5 maja 1863 r. nazwano po latach mazowieckimi Termopilami2. Oddział Moskali składający się z 600 piechurów i 250 jeźdźców, tropiący od pewnego czasu Kolbego, natarł na powstańców z trzech stron, pozostawiając jedynie otwartą drogę na rozliczne mokradła w tej okolicy. T. Kolbe dopuścił Rosjan na odległość 100 m i wtedy dopiero dał rozkaz otwarcia ognia. Kilkunastu żołnierzy pułkownika Wołujewa padło, ale przewaga liczebna była po stronie Rosjan. Powstańcy Kolbego toczyli heroiczny bój przez blisko trzy godziny, ostrzeliwując Rosjan, by choć część oddziału mogła przedrzeć się przez bagna Rosicy. Rzeczywiście, jedna grupa powstańców przebiła się przez szeregi kozaków i uszła przez mokradła nieścigana przez Rosjan. Z 18 żołnierzy Kolbego przeżył tylko jeden, ciężko ranny Józef Pius Trębicki. Reszta, w tym księża kapucyni i dowódca, oddała swe życie ojczyźnie. W leśne piaski wsiąkła krew żołnierzy, którzy pozostawili rodziny i majątki, bo czuli się narodem wolnym i dumnym. Tomasz Kolbe trzydziestokrotnie ranny od postrzałów i pchnięć bagnetem ostatni nabój zachował dla siebie. Zwycięski Wołujew oddał poległemu honory wojskowe i nakazał pod groźbą godnie pochować na pobliskim cmentarzu w Unierzyżu. Akt ten należy szczególnie docenić, bowiem zgodnie z prawodawstwem rosyjskim, dotyczącym osób skazanych za przestępstwa polityczne, grób skazańca należało zrównać z ziemią, a następnie stratować kopytami końskimi. Dlatego też wielu mogił powstańczych nie udało się nigdy odnaleźć. Pogrzeb w warunkach wojennych zgromadził ogromne tłumy włościan, pragnących oddać cześć swemu obrońcy. Poległych powstańców pochowano na cmentarzu w Sulerzyżu. Życie bohaterskiego naczelnika wojskowego powiatu przasnyskiego dobiegło końca, ale pamięć po nim przetrwała w wielu miejscowościach. Po gorącym patriocie pozostała legenda niezłomnego dowódcy. W Ciechanowie stoi popiersie bohatera, którego nazwano „Robespierem z Dąbrówki”. W Rydzewie na budynku szkoły umieszczono tablicę z odpowiednia inskrypcją. To właśnie tu w budynku dawnego dworu szlacheckiego zatrzymał się Tomasz Kolbe 5 maja 1863 r. TMZC do dziś opiekuje się grobem naczelnika w Unierzyżu, a także mogiłą powstańców w Sulerzyżu, którzy polegli w śmiertelnej bitwie z Rosjanami 8 września także w okolicach Rydzewa.
Śmierć T. Kolbego, aresztowanie i egzekucja Z. Padlewskiego oraz kolejne krwawe bitwy z Rosjanami okupione licznymi ofiarami miały znaczący wpływ na przebieg powstania styczniowego na północnym Mazowszu. Kolejny patriotyczny zryw powoli wygasał, w domach na czarno ubrane kobiety opłakiwały śmierć mężów, synów i braci. Zagubione w lasach domostwa, podupadające dwory i majątki ziemskie spowijać będzie jeszcze długo ból, rozpacz i zawód, że taka potężna danina krwi okazała się jeszcze zbyt mała. Walki powstańcze przeniosą się w inne rejony kraju. Mgła przygnębienia podniesie się dopiero za kilkadziesiąt lat na progu XX wieku.
Sugestie bibliograficzne:
Aleksander Kociszewski, Tomasz Kolbe – naczelnik powiatu przasnyskiego w powstaniu styczniowym 1863 r. „Zapiski Ciechanowskie”, t. V, MOBN Stacja Naukowa w Ciechanowie, Ciechanów 1983, s. 63-73
Piotr Marcin Kaszubowski, Tomasz Kolbe – poeta czynu, „Ciechanowskie Zeszyty Literackie”, nr 15/2013, s. 29-46
Jerzy Pełka, Anieli Radzickiej droga na Sybir, „Tygodnik Ciechanowski’, nr 5/1988, przedruk w „Mazowsze ciechanowskie – moja mała ojczyzna”, Ciechanów 1996, Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe, s. 190-192
1 Dwór należał do rodziny Bacciarellich, ostatnimi jego właścicielami byli: Emilia Bacciarelli (zm. 1835), Adam Bacciarelli (zm. 1938) i Halina (zm. 1945). Wszyscy spoczywają na pobliskim cmentarzy w Sulerzyżu. Jest to rodzina słynnego z czasów stanisławowskich malarza włoskiego Marcellego Bocciarelliego.
2 Bitwa pod Termopilami – starcie wojsk greckich z perskimi w 480 r. p.n.e. na wąski przesmyku Termopile w czasie II wojny perskiej. Ten niemający wielkiego znaczenia epizod wojenny utrwalił się w kulturze europejskiej jako symbol poświęcenia życia na polu walki. Bitwa była odzwierciedleniem spartańskich ideałów. Jednym z dowodów męstwa Spartan było zachowanie, na jakie odważyli się w obliczu pewnej śmierci – na propozycję Kserksesa, aby oddać przesmyk bez walki, Leonidas miał odpowiedzieć: Chodź i weź”. Mianem polskich Termopil określa się następujące starcia: bitwa pod Hodowem 11VI 1694 r. pomiędzy wojskami polskimi a tatarskimi w trakcie wojny polsko-tureckiej, bitwa pod Węgrowem 3 II 1863 r. stoczona w trakcie powstania styczniowego, bitwa pod Zadwórzem 17 VIII 1920 r. stoczona w trakcie wojny polsko-bolszewickiej, obrona Wizny 7-10 IX 1939 r. w trakcie wojny obronnej w 1939 r. Z czasem zaczęto tak określać także inne bitwy, m.in. starcie oddziału T. Kolbego z Rosjanami 5 maja 1863 r. pod Rydzewem.