Lokalizacja: Ciechanów, skwer Tajnej Organizacji Nauczycielskiej, naprzeciwko kościoła poaugustiańskiego pw. św. Tekli

Opis: popiersie T. Kolbego odlane z brązu o wym. 700 mm x 500 mm umieszczone na postumencie z lastryka o wys. 160 cm, na korpusie postumentu mosiężna tabliczka z inskrypcją

Odsłonięcie: II 1983

Tomasz Kolbe, przyszły heroiczny powstaniec urodził się w 24 marca 1828 r. w miejscowości Opoczno. Jego ojciec Ferdynand był oficerem 2. Pułku Piechoty, uczestnikiem kampanii z l. 1809 i 1812-1813, majorem piechoty w okresie powstania listopadowego. Poległ w czasie słynnej bitwy pod Olszynką Grochowską. Po przedwczesnej śmierci matki opiekę nad czteroletnim Tomaszem objął brat matki, zamożny ziemianin z Wąsewa Józef Komierowski, także uczestnik powstania listopadowego, znany wówczas mistyk i admirator Andrzeja Towiańskiego. Młody Tomasz pobierał nauki w Pułtusku, Warszawie i Krakowie, gdzie pozostawał pod opieką prof. Bronisława Trentowskiego, znanego pod Wawelem pedagoga i przedstawiciela tzw. polskiej filozofii narodowej. Do Paryża Tomasz Kolbe trafił w 1848 r. w okresie rewolucyjnej rewolty za sprawą wuja i swego opiekuna Józefa Komierowskiego. Postać to zgoła niezwykła, której wpływu na wrażliwego siostrzeńca nie sposób przecenić. Mistyk i oryginał, aktywny uczestnik polemik artystycznych, filozoficznych i politycznych powoli wprowadzał Tomasza w krąg spraw polskich. Dzięki szczerej przyjaźni z Juliuszem Słowackim znaleźli się obaj w najbliższym gronie towarzyszy autora Kordiana, obok tak znaczących postaci jak Zygmunt Szczęsny Feliński, arcybiskup warszawski w l.1862 1883, święty Kościoła Katolickiego, jedyny Polak obecny przy śmierci Juliusza Słowackiego, Konrad Ujejski, autor liryków stylizowanych na modlitwy, Andrzej Maksymilian Fredro, spiskowiec i powstaniec, Ludwik Norwid, brat Cypriana i kilku jeszcze byłych towiańczyków i poetów przejętych losami Polski. Wśród debat, polemik i recytacji patriotycznych wierszy T. Kolbe ugruntowuje, nie bez udziału J. Słowackiego, swą romantyczną wizję walki z zaborcą. Pogłębia ją jeszcze obserwacja czerwcowej rewolucji 1848 r. w Paryżu. Po śmierci autora Grobu Agamemnona czeka już tylko na dogodny moment powrotu do Polski i rozpoczęcia walki z rosyjskim zaborcą. Ma w głowie także program społeczny, uwzględniający oczekiwania włościan i chłopów folwarcznych. Jak się później okaże, brak rozeznania w polskich realiach, zwłaszcza w nastrojach politycznych i sytuacji materialnej drobnej szlachty na północnym Mazowszu, stanie się ważną przeszkodą w realizacji jego planów¹.

Tomasz Kolbe pojawił się z powrotem w Polsce w 1856 r. ze świadomością konieczności walki zbrojnej i udziału chłopów w przyszłym powstaniu. Osiadł w Dąbrówce Ostrowskiej nad Orzycem, niewielką rzeczką przepływającą przez północne Mazowsze, prawym dopływem Narwi. W połowie swego biegu przepływa w okolicach wsi o nazwie Dąbrówka Ostrowska, jednej z wielu w tej części Mazowsza miejscowości poszlacheckich. To tu gospodarował i stąd wyruszył na powstańczy szlak Tomasz Kolbe, który przeszedł do legendy jako Robespiere z Dąbrówki².

Wkrótce majątek Dąbrówka koło Chorzel stał się główną bazą konspiracyjną na północnym Mazowszu, gdzie rodziły się wizje polityczne, śmiałe plany uwłaszczenia chłopów, gdzie prowadzono agitację polityczną, gromadzono broń i rekrutowano przyszłych żołnierzy powstania³. Bardziej zachowawczo nastawionej szlachcie, zwłaszcza w kwestii agrarnej, działalność T. Kolbego nie mogła się podobać. Rozpoczęły się szykany, plotki, a nawet denuncjacje. Tak było w czerwcu 1862 r., kiedy Komitet Centralny „Czerwonych” powierzył mu obowiązki naczelnika powiatu przasnyskiego, w obrębie którego pozostawała wówczas ziemia ciechanowska. Mimo utrudnień i zagrożeń T. Kolbe przygotowywał powstanie. Zgromadził blisko 800 ochotników i 21 stycznia 1863 r. ogłosił mobilizację.

Północne obszary Mazowsza miały odegrać w planach powstańczych niezwykle ważną rolę. Koncentracja polskich oddziałów na Mazowszu miała na celu przerwanie komunikacji na kierunku Warszawa – Petersburg, a także uniemożliwienie transportu wojsk carskich jedyna wówczas koleją warszawsko-petersburska. Niedaleko stąd było do Modlina i Dęblina, gdzie stacjonowały poważne siły rosyjskie. Niedaleko też znajdowała się granica z Prusami Wschodnimi, skąd spodziewano się dostaw broni, żywności i żołnierza. Była to też ewentualna droga ewakuacji w przypadku niepowodzenia powstania. Tu na Mazowszu znajdował się ponadto Płock, gdzie miał znaleźć swą siedzibę Rząd Narodowy. Wiele zatem zależało od wyniku walk, szczególnie w pierwszych dniach powstania. Zamierzano uderzyć jednocześnie na Płock, Płońsk, Pułtusk, Przasnysz i Maków, opanować te miasta i utworzyć władze cywilne oraz wojskowe, zdolne zapewnić porządek i koordynację działań powstańczych. Szybko okazało się, że zamierzenia nie powiodły się, a rzeczywistość okazała się bardziej skomplikowana niż sądzono.

Stronnictwo „Białych” nie chcąc dopuścić do powstania, natychmiast rozpuściło plotkę o odwołaniu powstania. Niechlubną rolę odegrał w tym dziedzic Kobylina o nazwisku Siciński, który przekonał zgromadzonych przez T. Kolbego 800 powstańców, że powstanie zostało odwołane. Kiedy powstanie rzeczywiście następnego dnia wybuchło, przy naczelniku pozostało zaledwie 70 konspiratorów. Nie doszło do zajęcia Pułtuska, nie powiodło się uderzenie na Przasnysz, nie udał się atak na pozostałe miasta północnego Mazowsza. I tak już na zaraniu zrywu niepodległościowego największą przeszkodą dla powstańców okazali się być sami Polacy. Część oddziałów uległa rozbiciu i rozproszeniu, brakowało dowódców, których część opuściła kraj lub rejon walk. W newralgicznym terenie pozostał Zygmunt Padlewski i Tomasz Kolbe. Trzeciego lutego Kolbe wyparł z Chorzel piechotę rosyjską, dzięki czemu Chorzele stały się jednym z pierwszych wolnych miast na północnym Mazowszu. Przez kilka miesięcy toczył zaciekłe walki z Rosjanami, potwierdzając duże umiejętności dowódcze i ogromną determinację w działaniu.

Kolejne potyczki powstańcze, ciągłe napięcie i wreszcie poważne rany nadszarpnęły zdrowiem T. Kolbego. Wczesną wiosną 1831 r. wypoczywał w lasach janowskich, przygotowując organizacyjnie do zajęcia Ciechanowa na rozkaz Z. Padlewskiego, by ogłosić tam powstanie Rządu Narodowego. Oddział na początku maja stacjonował w lasach pod Rydzewem i tu dopadli go tropiący Moskale, naprowadzeni prawdopodobnie przez niemieckiego kolonistę z Ojrzenia⁴. Krwawa bitwa, jaka rozegrała się 5 maja w okolicach Rydzewa, skończyła się tragicznie. Tomasz Kolbe odniósł kilkadziesiąt ran i nie chcąc dostać się w ręce Rosjan, ostatnim nabojem odebrał sobie życie. W chwili śmierci miał 35 lat, został z honorami pochowany na cmentarzu w Unierzyżu.

Pamięć o bohaterskim dowódcy powstania styczniowego przetrwała przez kolejne dziesięciolecia zaborów, lata niepodległości, kolejne wojny i czasy powojenne. Materialnym wyrazem tej pamięci jest pomnik – popiersie jednego z najgłośniejszych przywódców powstania styczniowego na Mazowszu, poległego w podciechanowskim Rydzewie 5 maja 1863 roku. Stoi w Ciechanowie nieopodal dawnego klasztoru augustianów (dzisiaj popularny klasztorek) na skwerze Tajnej Organizacji Nauczycielskiej, u zbiegu ulicy Orylskiej, Augustiańskiej i 3 Maja. Autorem pomnika jest warszawski rzeźbiarz Ryszard Maliszewski, a inicjatorami i jednocześnie fundatorami Towarzystwo Miłośników Ziemi Ciechanowskiej oraz Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe. Uroczyste odsłonięcie pomnika bez udziału władz państwowych odbyło się w lutym 1983 r. w 120-lecie wybuchu powstania. Pomnik stoi na trawniku wśród rozłożystych drzew przy alejce prowadzącej do kościoła. Popiersie z brązu usytuowano na wysokim cokole z lastryka, na którym umieszczono pamiątkową tablicę o treści:

TOMASZ KOLBE*1828-1863*BOHATERSKIEMU DOWÓDCY ODDZIAŁÓW POWSTAŃCZYCH* SPOŁECZEŃSTWO CIECHANOWA*1983

Sugerowana bibliografia:

1. Ryszard Juszkiewicz, Powstanie Styczniowe na Północnym Mazowszu, Warszawa 1992

2. Piotr M. Kaszubowski, Tomasz Kolbe – poeta czynu, „Ciechanowskie Zeszyty Literackie” Nr 15/2013, Związek Literatów na Mazowszu

3. Kociszewski Aleksander, Kolbe – naczelnik powiatu przasnyskiego w powstaniu styczniowym 1863 r. (w:)

4. Kociszewski Aleksander, Kolbe – samotny partyzant, „Tygodnik Ciechanowski” nr 6/1993, przedruk w: Mazowsze Ciechanowskie – Moja mała ojczyzna, t. II, CTN, Ciechanów 1997

5. Żagiel Stefan, Tomasz Kolbe – bohaterski partyzant, „Tygodnik Ciechanowski” z 17 stycznia 2012

6. J. Pełka, Społeczeństwo wobec powstania styczniowego, „Tygodnik Ciechanowski”, nr 5/1987, przedruk w: „Mazowsze Ciechanowskie – moja mała ojczyzna”, Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe, Ciechanów 1996, s. 180-182