Lokalizacja: zewnętrzne mury zamku w Ciechanowie, ul. Zamkowa tuż za mostem na Łydyni

Odsłonięcie: 1957

Materiał: tablica z drewna, tekst pisany odręcznie farbą olejną; wymiary: 500 mm x 700 mm

Problematyka ochrony zabytków kultury w pierwszych latach powojennych nie mogła doczekać się poważnego zainteresowania ze strony władz państwowych. Oprócz czynników obiektywnych istotną rolę odegrało lekceważenie dorobku przeszłości, w dużej części wyrosłego na gruncie wartości, kontestowanych lub wręcz zwalczanych przez komunistyczne władze PRL. W tej sytuacji ochroną materialnych dóbr kultury zajęli się lokalni patrioci i działacze społeczni. W Ciechanowie trud zabezpieczenia ocalałych z pożogi wojennej zabytków wzięli na siebie działacze Towarzystwa Miłośników Ziemi Ciechanowskiej. Zaraz po legalizacji Towarzystwa w 1957 roku zwrócili się z apelem do ciechanowskich rzemieślników o wykonanie drewnianych tablic informacyjnych w celu oznaczenia najciekawszych obiektów o charakterze zabytkowym, znajdujących się na terenie miasta i powiatu ciechanowskiego. Ciechanowscy stolarze przekazali wkrótce Towarzystwu kilkanaście różnej wielkości tablic i słupków. Jeden z najaktywniejszych działaczy TMZC, pan Robert Bartołd, opracował opisy zabytków, a plastyk Zdzisław Brzeziński naniósł je trwale i estetycznie na odpowiednio przygotowane tablice. Tablice z opisem wartości historycznych, architektonicznych i kulturowych cieszyły się ogromnym zainteresowaniem mieszkańców Ciechanowa, a także nielicznych wtedy jeszcze turystów. Tablicami tymi oznaczono najważniejsze zabytki na ziemi ciechanowskiej: zameczek Krasińskich w Opinogórze i zamek ks. mazowieckich w Ciechanowie. Podobne tablice informacyjne stały też w kilku miejscach Ciechanowa, m.in. u stóp Farskiej Góry.

Według klasycznej definicji zamek to zamknięta budowla obronna o zwartej zabudowie, powstała w okresie średniowiecza, łącząca dominującą funkcję obronną z mieszkalną, gospodarczą i administracyjną¹. Był ośrodkiem władzy książęcej w terenie i placówką militarną strzegącą granic księstwa. Otaczały go wały obronne, fosy i inne zabezpieczenia przed nagłym atakiem.

Pierwsze zamki na ziemiach polskich powstawały na przełomie XII i XIII wieku, wypierając powoli istniejące dotychczas drewniano-ziemne grody. Miały ówczesne zamki charakter obiektów warownych z tradycyjnymi wałami obronnymi, wieżami i fosami oraz nowoczesną zabudową wewnętrzną. Poważne konstrukcje zamkowe zaczęły powstawać za sprawą Zakonu Krzyżackiego w drugiej połowie XIII wieku, np. w Toruniu, Chełmie, Elblągu, Kwidzynie, Grudziądzu. Powstanie typowo polskich zamków zawdzięczamy królowi Kazimierzowi Wielkiemu, który na przełomie XIV i XV wieku wybudował ponad trzydzieści zamków, m.in. w Sandomierzu i Opocznie. W tym okresie zaczęły powstawać zamki także na Mazowszu, m.in. w Czersku, Warszawie i Ciechanowie.

Zamki zaczęto budować na Mazowszu w drugiej połowie XIV wieku za panowania księcia Siemowita III z linii Piastów mazowieckich. Zamek w Ciechanowie usytuowany na niedostępnym terenie bagnistej doliny rzeki Łydyni był przeznaczony na siedzibę książęcą, choć początkowo spełniał funkcję zamku refugialnego. Okres świetności zamku to panowanie księcia Janusza I, syna Siemowita, który po klęsce Krzyżaków pod Grunwaldem w 1410 roku przebudował zamek na swą rezydencję, stawiając okazały budynek mieszkalny, podnosząc poziom dziedzińca i kładąc ozdobny bruk². Znajdował się tu m.in. skarbiec księcia oraz kaplica książęca pw. św. Stanisława. Losy zamku w Ciechanowie były niezwykle burzliwe i są wypadkową burzliwych losów Mazowsza, najpierw jako samodzielnego księstwa, a następnie po 1526 roku części Korony³.

Zamek z uwagi na usytuowanie, potężną konstrukcję był praktycznie nie do zdobycia, nigdy też nie został zajęty przez wroga. Nie poddał się Krzyżakom, którzy go oblegali wielokrotnie, chcąc otworzyć sobie drogę do serca Mazowsza. Okres świetności przeżył za panowania księcia Janusza I, który po klęsce Krzyżaków pod Grunwaldem przebudował zamek na swą książęcą rezydencję. Na południe od zamku, na wysokiej skarpie Janusz I ulokował nowe miasto Ciechanów z obszernym rynkiem i widokiem na okazałą książęcą rezydencję. Przeszedł gruntowną przebudowę, a kiedy weszła do użycia broń palna został dostosowany do skutecznej obrony przed bronią palną. Podwyższono mury do obecnej wysokości (10 m) i wieże – do 21 m, wybito otwory strzelnicze, wejście główne przeniesiono do furty zachodniej, umocnionej murowanym przedbramiem i zwodzonym mostem.

Śmierć tego władcy, a zwłaszcza włączenie Mazowsza do Korony w 1526 roku oznaczały dla zamku koniec świetności. Zarządzali nim w imieniu króla starostowie królewscy i nie ustrzegli przed stopniowym upadkiem i ruiną. Na krótko w XVI w. zamek dostał się w ręce królowej Bony, żony króla Zygmunta Starego jako tzw. wdowia oprawa. Po jej wyjeździe z Polski w 1556 r. zamek nie odzyskał już swej dawnej świetności. W czasie „potopu szwedzkiego” spotkał go los wielu polskich rezydencji – został zajęty przez Szwedów i spalony. Nie podźwignął się już z upadku i pozostał na północnym brzegu Łydyni jako malownicza ruina. Po II rozbiorze Polski Prusacy w 1803 roku rozebrali wewnętrzną konstrukcję, z pozyskanej cegły budując browar w Opinogórze. Od 1818 roku ruiny zamku stały się własnością rodu Krasińskich. Z niegdyś okazałego i dobrze umocnionego zamku pozostały jedynie zewnętrzne mury. Miały one jednak swój urok, skoro przyciągały uwagę wielu pisarzy i poetów. W tym czasie powstał najbardziej chyba znany obraz zamku pędzla Napoleona Ordy. Zachwycał się widokiem zamku Zygmunt Krasiński, przebywając w pobliskiej Opinogórze, wspominali go swych dziennikach pisarze pozytywiści, odwiedzający ziemię ciechanowską.

Na początku XX wieku staraniem Adama i Edwarda Krasińskich przeprowadzono pierwsze poważne prace remontowe, zabezpieczając mury przed pęknięciami. Zamek przekazano w użytkowanie miejscowej straży ogniowej, co też zabezpieczyło zamek przed bezmyślną dewastacją.

Trzeba przypomnieć o upiornej roli zamku w czasie II wojny światowej i okupacji hitlerowskiej. Niemcy uczynili z niego miejsce pokazowych egzekucji, które miały zastraszyć ciechanowian przed udziałem w konspiracji. Jedno z takich wydarzeń 17 grudnia 1942 roku upamiętnia kamień na dziedzińcu zamku. Stracono wówczas przez powieszenie czterech żołnierzy AK. Bohaterem tych wydarzeń został Roman Konwerski, który odmówił pełnienia roli kata, za co również został przez Niemców zamordowany⁴.

Pierwsze próby remontu zamku podjęto w początkach XX wieku. Po zakończeniu II wojny światowej w latach 50-tych, zwłaszcza po tzw. „odwilży październikowej” w 1957 roku, ciechanowscy regionaliści skupieni w Towarzystwie Miłośników Ziemi Ciechanowskiej rozpoczęli batalię o ratowanie zamku. Powstał specjalny Komitet Centrum Kultury pod przewodnictwem Jerzego S. Górskiego, który gromadził środki finansowe na odbudowę zamku. Doprowadzono do rozpoczęcia skromnych prac konserwatorskich i badań archeologicznych. Symbol trudnej przeszłości miasta i regionu zyskał szansę na dźwignięcie się z zapaści. Jako obiekt turystyczny, tzw. trwała ruina został oddany do użytku 22 lipca 1985 roku, pełniąc funkcje zabytkowej placówki Muzeum Okręgowego w Ciechanowie, obecnie Muzeum Szlachty Mazowieckiej. Po zrekonstruowanej piwnicy zamkowej, tzw. sali gotyckiej z niewielką ekspozycją i baszcie oprowadzał turystów dobry duch zamku, pan Jan Korzybski, autor licznych publikacji dotyczących zamku.

Dopiero w XXI w. działania muzeum, a także zaangażowanie wielu środowisk, w tym TMZC, doprowadziły do rozpoczęcia odbudowy zamku. Kwestia kluczową było rozstrzygnięcie poważnego problemu: czy zamek zostanie zrekonstruowany, czy poddany rewitalizacji. Ostatecznie zaczęto realizować projekt rewitalizacji wpisujący w zabytkowe mury zamku nowoczesną konstrukcję żelbetonowo-szklaną o charakterze wystawowym.

Sugestie bibliograficzne:

Zamek Książąt Mazowieckich w Ciechanowie: strona internetowa Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie

Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm, Leksykon zamków w Polsce, Arkady, Warszawa 2012

Agnieszka Sypek, Robert Sypek, Zamki i warownie ziemi mazowieckiej, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2002

Grzegorz Kęsik, Spór o rewitalizację zamku w Ciechanowie, Ciechanów 2011

Jan K. Korzybski, Zamek w Ciechanowie, TMZC, Ciechanów 1986