Lokalizacja: Ciechanów, ul. Małgorzacka 16 (do 1990 r. ul. M. Nowotki) – budynek dawnej szkoły medycznej, obecnie Szkoły Muzycznej I stopnia im. S. Moniuszki

Odsłonięcie: 31 XI 1971, za dyrekcji Józefa Szymańskiego, tablica od 1992 w depozycie Muzeum Szlachty Mazowieckiej

Towarzystwo Miłośników Ziemi Ciechanowskiej właściwie od początku swojej działalności starało się przywrócić do społecznej świadomości sylwetkę Franciszka Rajkowskiego, ciechanowskiego lekarza i światłego pozytywisty, którego działalność społeczna i zawodowa odcisnęła wyraźne piętno na obrazie Ciechanowa z przełomu XIX/XX wieku. Istotną rolę w tym procesie odegrało ufundowanie tablicy pamiątkowej ku czci doktora Rajkowskiego. Wybór miejsca był dyskutowany, ale zdecydowana większość zarządu TMZC przychyliła się do propozycji umieszczenia tablicy na budynku ówczesnego Liceum Medycznego Pielęgniarstwa przy ul. M. Nowotki 16 w Ciechanowie.

Kim był Franciszek Rajkowski, którego szkoła chciała uczynić swym patronem, a lokalni regionaliści upamiętnić jego postać i działalność lekarską? Oto krótki życiorys tego zasłużonego lekarza i działacza społecznego z przełomu XIX/XX wieku, opracowany na podstawie biogramu z publikacji Edwarda Lewandowskiego Ciechanowski słownik biograficzny oraz tego samego autora Doktor Franciszek Rajkowski i jego Ciechanów¹.

Urodził się 4 stycznia 1848 r. w Jarlutach Wielkich pod Ciechanowem, gm. Regimin w rodzinie chłopskiej jako syn Ignacego i Joanny z Winkowskich. Podobno już we wczesnym dzieciństwie postanowił zostać lekarzem i … unikać w przyszłości alkoholu. Postanowienie miało prawdopodobnie związek z obrazem podpitego grabarza, który chował zmarłych w czasie epidemii cholery, pociągając co rusz z butelki. Słowa dotrzymał w obu przypadkach i jako lekarz zalecał zawsze wstrzemięźliwość od alkoholu. Najpierw uczył się w domu rodzinnym pod kierunkiem matki, następnie w szkółce organisty w Lekowie i dalej w Szkole Powiatowej w Mławie. Jego kolegami szkolnymi byli m.in. Władysław Smoleński z Grabienic Małych, późniejszy wybitny historyk i Wojciech Piechowski, malarz z Nosarzewa Borowego. W 1866 r. uzyskał maturę w III Gimnazjum Rosyjskim w Warszawie z nagrodą za wybitne osiągnięcia w nauce. Dzięki wsparciu proboszcza lekowskiego ks. Hipolita Waśniewskiego został przyjęty na Wydział Lekarski Szkoły Głównej Warszawskiej. W czasie studiów pozostawał pod ogromnym wpływem profesora Tytusa Chałubińskiego, który zlecił mu badania mieszkańców Powiśla, a następnie przyjął jako asystenta na swojej katedrze. W tym czasie poznał się też z Aleksandrem Świętochowskim, który studiował wówczas historię. Po ukończeniu studiów w 1871 r. otrzymał stypendium i kształcił się w Wiedniu. Rok później zrezygnował z niewątpliwej kariery naukowej i wrócił na rodzinną ziemię ciechanowską. W Ciechanowie odbywał wcześniej praktykę studencką, co też miało pewien wpływ na decyzję o przyszłej pracy. Być może jednak ziarno prawdy tkwi w anegdocie, którą przytacza w biografii doktora E. Lewandowski. Podczas wizyty u doktora Maksymiliana Majewskiego w Ciechanowie spotkał zrozpaczoną matkę, której nie stać było na pomoc medyczną dla poważnie chorej córeczki. Poszedł bezinteresownie do domu chorej dziewczynki, zaordynował właściwe leczenie i jeszcze dał pieniądze na wykupienie leków. Taki scenariusz w praktyce lekarskiej dr. Rajkowskiego powtarzał się niejednokrotnie, przysparzając mu szacunek najbiedniejszych ciechanowian. Franciszek Rajkowski do Warszawy na katedrę prof. T. Chałubińskiego już nie wrócił. Zrozumiał, że jego miejscem na ziemi będzie Ciechanów, a misją lekarską – niesienie pomocy potrzebującym, cierpiącym i opuszczonym, bez względu na osobiste ryzyko i koszty.

Zrezygnował z kariery w stolicy i uczestnictwa w życiu intelektualnym i towarzyskim warszawskich elit na rzecz małego i zaniedbanego miasta na rodzimym północnym Mazowszu. Podobną decyzje podjął bliski mu ideowo Aleksander Świętochowski, który opuścił Warszawę i osiadł w Gołotczyźnie pod Ciechanowem za sprawą Aleksandry Bąkowskiej, swej muzy i współpracowniczki.

Franciszek Rajkowski osiadł w Ciechanowie w 1872 r. Należał intelektualnie i ideowo do formacji pozytywistów warszawskich. Podobnie jak oni uważał, że sytuacja Polski wymaga od wszystkich obywateli solidaryzmu społecznego, ciężkiej pracy nad rozwojem gospodarczym i wzmocnieniem cywilizacyjnym chłopów polskich. Z racji wykształcenia i zawodu angażował się najbardziej w szerzenie edukacji zdrowotnej, ale też nieobce mu były inne inicjatywy społeczne, służące podniesieniu ogólnego poziomu cywilizacyjnego społeczeństwa.

Pracował z wielkim poświęceniem, nie zważał na zmęczenie i stan zdrowia, porę dnia czy pogodę. Docierał do chorych często poza granicami miasta, także do odległych miejscowości takich jak Przasnysz, Mława, Płońsk czy Krasnosielc. Pomocy nie odmawiał nikomu, bez względu na pochodzenie, wyznanie i, co najważniejsze, zamożność pacjenta. Zwracał uwagę pacjentów na profilaktykę i dostępne środki tzw. medycyny ludowej, prowadził odczyty, szerzył oświatę zdrowotną, słowem wychodził znacznie poza standardowe obowiązki lekarza. Kiedy była okazja propagował zakazaną literaturę polityczną. Sam też się doskonalił i stale czytał poważne opracowania i prasę, najczęściej „Gazetę Codzienną” i „Prawdę” A. Świętochowskiego. Prenumerował krajowe i zagraniczne czasopisma medyczne, w tym „Gazetę Lekarską”, „Kronikę Lekarską” i „Medycynę”, której był współzałożycielem i akcjonariuszem, uczestniczył w zjazdach lekarskich w kraju i za granicą, m.in. w Brukseli, Rzymie, Berlinie i Paryżu, pisał też i publikował. W 1876 r. wybuchła wojna rosyjsko-tureckiej i dr Rajkowski został powołany do wojska. Pełnił funkcję naczelnego lekarza w garnizonie sewastopolskim, potem w Odessie. Za wykrycie nadużyć personelu szpitalnego został uhonorowany nagrodą pieniężną i urlopem. Orderu za wierną służbę jednakże nie przyjął. Powrócił do Ciechanowa i kontynuował praktykę lekarską. W 1888 roku ogłosił „Poradnik Lekarski”, w którym opisał 238 chorób i wskazała metody ich leczenia. Zaprezentował też 124 leki apteczne i ludowe. W 1892 r. przez ziemie polskie przeszła trzecia fala epidemii cholery, która swoim zasięgiem objęła całe niemal Mazowsze. Wielu lekarzy ogarniętych paniką, uciekło na inne tereny, a doktor Rajkowski jako jedyny w powiecie ciechanowskim walczył o życie zarażonych. Otrzymał od gubernatora na ten czas specjalne pełnomocnictwa, które pozwoliły utrzymywać reżim sanitarny². Rajkowski był lekarzem wolnopraktykującym, gdyż w mieście nie było instytucji zdrowotnych, jak szpital czy przychodnia lekarska. Z jego to inicjatywy doszło do otwarcia pierwszego szpitala w Ciechanowie, a właściwie małej lecznicy w 1899 r., o czym donosiły „Echa Płockie”.

Nie ograniczał się tylko do swojej profesji. Został założycielem i udziałowcem Spółki Akcyjnej Fabryki Cukru, która powstała na gruntach jego majątku w Szczurzynie w zamian za udziały w przyszłym zysku. Początkowo zamierzał założyć tu zakład przyrodo-leczniczy, wykorzystujący miejscowe źródełko o pewnych walorach zdrowotnych, ale w końcu zrezygnował z tego projektu³. Na wielkiej wystawie higienicznej w 1896 r. w Warszawie pod jego kierunkiem zbudowano mazowiecką chatę wiejską, którą doktor wyposażył w zalecenia higieniczne i receptury medycyny ludowej uznawane przez świat medyczny. Trudno uwierzyć, ale na przełomie XIX /XX wieku nadal zdarzały się przypadki leczenia poważnych chorób za pomocą zabiegów magicznych, guseł i zaklęć.

F. Rajkowski odegrał także znaczącą rolę w powstaniu i funkcjonowaniu Ciechanowskiej Straży Ogniowej (1882). Był jednym z inicjatorów i założycieli Towarzystwa Dobroczynności, Kasy Oszczędnościowo-Pożyczkowej, pierwszym prezesem Towarzystwa Wzajemnego Kredytu, z którego wywodzi się współczesny Polski Bank Spółdzielczy w Ciechanowie. W sposób zasadniczy przyczynił się do powstania szkoły rolniczej w Sokołówku⁴. Z jego osobą wiąże się też powstanie w Ciechanowie Oddziału Towarzystwa Kultury Polskiej i Domu Ludowego (1907), na którego siedzibę przeznaczył połowę swojego domu. W budynku przy ul. Warszawskiej mieściła się biblioteka, sala spotkań, gdzie odbywały się odczyty, pogadanki, wieczorki muzyczne i taneczne. Rajkowski był człowiekiem wrażliwym na sztukę. Wspierał edukację późniejszych słynnych rzeźbiarzy Bolesława Biegasa i Henryka Kuny. Ceniono go za uczciwość, bezinteresowność i prawość. Był nowoczesnym patriotą, demokratą, człowiekiem przedsiębiorczym i ideowym. Reprezentował społeczeństwo ziemi ciechanowskiej na zjazdach gubernialnych.

Doktor Franciszek Rajkowski we wszystkich swoich poczynaniach miał zawsze silne wsparcie rodzinne. W 1882 r. w warszawskim kościele bernardyńskim ożenił się z Jadwigą Dorotą Dmochowską z Głowina. Ślubu udzielał młodej parze ciechanowski proboszcz ks. Marceli Olszewski. Żona podzielała poglądy męża i działalność filantropijną, stąd dzienniki krajowe notowały częste wpłaty państwa Rajkowskich na różne cele dobroczynne. Rajkowscy mieli pięcioro dzieci: córki – Reginę (po mężu Zienkiewicz), Jadwigę (drugą żonę Jana Konopnickiego, syna Marii), Anielę (po mężu Smoleńską) oraz dwóch synów Aleksandra i Władysława.

Rajkowski zmarł 15 października 1908 r. w Ciechanowie i został pochowany na cmentarzu przy ul. Płońskiej. Jego imię nosi jedna z ulic Ciechanowa , a TMZC od 1981 r. przyznaje nagrodę jego imienia najbardziej zasłużonym w dziedzinie kultury ciechanowianom.

Archiwalia rodziny Rajkowskich i Zienkiewiczów należą do najcenniejszych okazów Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie. Są świadectwem życia niezwykłego człowieka i jego najbliższej rodziny. Mogą być znakomitym materiałem do opracowania poważnej pracy naukowej o życiu i działalności Franciszka Rajkowskiego, także najlepszym podziękowaniem za jego wkład w życie i rozwój Ciechanowa.

Sugestie bibliograficzne:

Edward Lewandowski, Doktor Franciszek Rajkowski i jego Ciechanów, TMZC, Ciechanów 2001

Edward Lewandowski, Ciechanowski słownik biograficzny, Ciechanów 2008