Lokalizacja: park podworski w Gołotczyźnie przed Krzewnią, ul. Świętochowskiego 16

Odsłonięcie: 5 V 1968 z inicjatywy i funduszy TMZC

Popiersie Świętochowskiego z granitu o wys. 85 cm umieszczone na kamiennym cokole o wys. ok. 170 cm

Aleksander Świętochowski (ur. 18 I 1849 Stoczek Łukowski, zm. 25 IV 1938 Gołotczyzna) – polski pisarz, publicysta, filozof i historyk, działacz społeczny i oświatowy, czołowy ideolog i przywódca pozytywistów warszawskich, wieloletni redaktor tygodnika „Prawda”, działacz społeczny i oświatowy, znany pod pseudonimem Poseł Prawdy.

Gołotczyzna swój rozwój i rangę zawdzięcza dwojgu ludziom, zasłużonym dla oświaty ludowej na północnym Mazowszu, tj. Aleksandrze z Sędzimirów Bąkowskiej oraz Aleksandrowi Świętochowskiemu, wybitnemu teoretykowi pozytywizmu warszawskiego.

Twórca urodził się w Stoczku Łukowskim na Podlasiu. Ojciec Feliks Świętochowski, skromny szlachcic herbu Dołęga piastował w Stoczku posadę nauczyciela w szkole elementarnej. Matka Michalina ze Skupiewskich pochodziła z rodziny o dużych aspiracjach naukowych i kulturalnych¹. Około 1850 r. rodzina Świętochowskich przeniosła się do Kazimierza Dolnego, gdzie ojciec prowadził majątek w Wylągach pod Kazimierzem.

Po ukończeniu szkoły elementarnej młody Świętochowski rozpoczął naukę w 5-klasowej szkole powiatowej w Siedlcach, by po roku przenieść się do Gimnazjum Gubernialnego w Lublinie, placówki o bogatej tradycji, sięgającej kolegium jezuickiego założonego w 1582 r. Po wybuchu powstania styczniowego przerwał naukę na polecenie ojca, który obawiał się przystąpienie syna do powstania. Przeżycia i obserwacje burzliwych walk o niepodległość stały się dla przyszłego pozytywisty źródłem jego poglądów politycznych, narodowych i społecznych. Studiował na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Szkoły Głównej w Warszawie. Należał w tym czasie do tajnego Towarzystwa Konspiracyjnego. Z tego okresu pochodzą też pierwsze próby literackie przyszłego pisarza. Od wczesnej młodości interesował się historią i filozofią, miał też niewątpliwy talent literacki. Tytuł doktora nauk uzyskał na uniwersytecie w Lipsku w 1876 roku za pracę „O powstawaniu praw moralnych”. Zabiegał o profesurę na Uniwersytecie Jagiellońskim i posadę na Uniwersytecie Lwowskim, jednak starania te nie powiodły się. Pracował jako literat i redaktor. Szukał najlepszej drogi dla Polski po klęsce powstania styczniowego. Program młodych pozytywistów warszawskich sformułował w „Przeglądzie Tygodniowym”, pisząc setki artykułów. Był redaktorem i wydawcą „Nowin”. Przez blisko 20 lat wydawał „Prawdę”, potem miesięcznik „Kultura Polska” i „Humanista Polski”. Kierował Towarzystwem Kultury Polskiej, które miało swoje oddziały najpierw w Ciechanowie, potem w Pułtusku, Mławie i Płońsku. Był gorącym orędownikiem postępu, oświaty i kultury, zwalczał konserwatyzm i przesądy klasowe, walczył jako rzecznik solidaryzmu społecznego o równouprawnienie kobiet. Przed wybuchem I wojny światowej zamieszkał w Gołotczyźnie, w której znalazł się za przyczyną Aleksandry z Sędzimirów Bąkowskiej. Współdziałał z nią przy zakładaniu szkół dla dziewcząt i chłopców włościańskich. Na północnym Mazowszu powstała większość jego znaczących prac, m.in. „Siedem grzechów głównych”, „Liberum veto”, „O prawach człowieka i obywatela”, „O prawach mniejszości”, „Historia chłopów polskich w zarysie”.

W lipcu 1966 roku wobec zbliżającej się w 1968 roku trzydziestej rocznicy śmierci pisarza postanowiono ufundować jego popiersie i umieścić w Gołotczyźnie przed willą „Krzewnia”, w której przez długie lata mieszkał i pracował, a w której dzisiaj mieści się Muzeum Pozytywizmu². W willi zachował się oryginalny wystrój wnętrz oraz spuścizna po Pośle Prawdy, z pietyzmem przechowywana początkowo przez żonę pisarza Marię Świętochowską z d. Żydowo, a następnie przez muzeum. Znajduje się tu gabinet z pełnym wyposażeniem, biblioteka, jadalnia, kuchnia i pokój Marii. Zadanie wyrzeźbienia popiersia pisarza powierzono rzeźbiarce z Warszawy, pani Zofii Wolskiej-Bimer. Wobec odmowy artystki popiersie wykonał prof. Tadeusz Łodziana. Uroczystość odsłonięcia pomnika odbyła się 5 maja 1968 roku. Przed „Krzewnią” zebrał się tłum uczestników. Spadły biało-czerwone szarfy i Aleksander Świętochowski ponownie spojrzał na swój dom i otaczający go park pełen bujnej zieleni i letniego już słońca. Interesujący wykład wygłosił dr Jerzy Rudzki, fragmenty tekstów pisarza czytał znakomity aktor Mieczysław Wyrzykowski. Z tej okazji TMZC ofiarowało szkole rolniczej w Gołotczyźnie portret Aleksandra Świętochowskiego, który w 1984 roku stał się patronem szkoły, do czego zresztą przyczyniły się starania licznych działaczy Towarzystwa³.

Polacy znają A. Świętochowskiego przede wszystkim jako czołowego przedstawiciela pozytywizmu warszawskiego, znakomitego publicystę, wnikliwego obserwatora życia społecznego, politycznego i kulturalnego, także znakomitego literata, trafnie definiującego sytuację człowieka w drugiej połowie XIX wieku. Dla wielu środowisk stał się ideowym autorytetem i czołową postacią polskiej kultury. Nie bez powodu używał pseudonimu Poseł Prawdy, który opinia publiczna szybko zaakceptowała i z którym przeszedł do historii polskiej kultury.

W Warszawie powstawały jego wielkie plany i zamierzenia, w Gołotczyźnie próbował wcielać je w życie, poddawać je jakby praktycznej weryfikacji. Za największe dzieło swego życia uważał utworzenie w 1912 r. szkoły rolniczej dla chłopców wiejskich o nazwie „Bratne” oraz współudział w powstaniu szkoły gospodarstwa domowego dla dziewcząt, założonej trzy lata wcześniej przez Aleksandrę Bąkowską, właścicielkę Gołotczyzny. Dzięki niemu powstał w Gołotczyźnie przystanek kolejowy na trasie z Warszawy do Mławy i dalej przez Prusy do Królewca. W pobliskim Sońsku założono urząd pocztowy. Chłopi z okolic, idąc za jego wskazówkami, zrzeszali się w spółdzielniach produkcyjnych i kasach zapomogowo-pożyczkowych. Przy spółdzielni „Wiara” istniał nawet zespół teatralny. Tu w Gołotczyźnie zakończył pisanie dzieła swojego życia „Historia chłopów polskich w zarysie”, tu poznał swoją największą miłość Marię Żydowo, którą poślubił w 1932 roku. Nie można też zapomnieć o drugiej, a może pierwszej kobiecie jego życia – Aleksandrze Bąkowskiej, dla której starał się być oparciem, a u której sam szukał pomocy w trudnych chwilach . Mieszkał w starym domku, obok dworku Bąkowskiej. Potem w nowej, murowanej „Krzewni”, w której chciał otworzyć szkołę ogrodniczą, gdzie obecnie znajduje się jedyne w Polsce muzeum poświęcone pisarzowi. Ma to muzeum swoiste genius loci. Wśród mebli z okresu międzywojnia, osobistych pamiątek, dokumentów, listów i notatek po pisarzu zdaje się być ciągle obecny wielki człowiek dwóch epok. Aleksander Świętochowski zmarł 25 kwietnia 1938 roku w nowej willi „Alma”, którą wybudował dla swej kochanej Marii. Został pochowany na pobliskim cmentarzu w Sońsku. Maria spoczęła koło niego w 2004 roku, Aleksandra Bąkowska odeszła najwcześniej. Zgodnie z ostatnią wolą została pochowana w Klukowie.

Sugestie bibliograficzne:

1. Jerzy Rudzki, Aleksander Świętochowski i pozytywizm warszawski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1968

2. Maria Brykalska, Aleksander Świętochowski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987

3. Wojciech Zawadzki, Aleksander Świętochowski w Gołotczyźnie, Stowarzyszenie Autorów Polskich Oddział w Ciechanowie, Ciechanów 1995

4. Teresa Kaczorowska, Poseł Prawdy w 70-tą rocznicę śmierci, „Ciechanowskie Zeszyty Literackie” Nr 10/2008, s. 71-73

5. Izabela Klarner, Gołotczyzna i Aleksander Świętochowski, Ciechanów 1981, s. 15-20, przedruk w „Mazowsze ciechanowskie – moja mała ojczyzna”, t. II, pt. Gołockie lata „Posła Prawdy”, s. 130-135, Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe, Ciechanów 1997