Lokalizacja: zbieg ul. A. Świętochowskiego i ul. H. Sienkiewicza w dzielnicy Bloki w Ciechanowie

Odsłonięcie: 12 VI 1982 Autor projektu i wykonawca: Jan Szafaryn

Materiał: piaskowiec ; wymiary: postument 130 cm x 160 cm, płaskorzeźba 400 mm x 750 mm

Aleksander Świętochowski należy do najwybitniejszych przedstawicieli pozytywizmu, okresu w kulturze polskiej przypadającego na drugą połowę XIX wieku. Początkiem epoki zwanej w literaturze realizmem krytycznym była bolesna klęska powstania styczniowego i konieczność stworzenia programu ideowego dla pozbawionych swojego państwa Polaków. Powstał wielki społeczny program oparty na czterech wartościach: Pracy organicznej, pracy u podstaw, emancypacji kobiet, równouprawnieniu wszystkich grup społecznych i wyznaniowych.

Odsłonięcie płaskorzeźby zostało poprzedzone stanowiskiem zarządu TMZC, iż pomniki, postumenty i popiersia osób zasłużonych dla ziemi ciechanowskiej będą lokalizowane na ulicach lub placach posiadających w nazwie ich nazwiska. W ten sposób przesądzono lokalizację płaskorzeźby, upamiętniającej postać Aleksandra Świętochowskiego¹.

Wybitny polski pozytywista i rzeczywisty realizator idei pracy u podstaw w l. 1912-1938 mieszkał i pracował w pobliskiej Gołotczyźnie. Tu powstało m.in. największe dzieło jego życia Historia chłopów polskich w zarysie. W Gołotczyźnie znajduje się muzeum jego imienia, przed willą „Krzewnia”, aktualnie siedzibą muzeum, znajduje się postument z popiersiem pisarza, dłuta prof. ASP Tadeusza Łodziany, odsłonięty w 30-tą rocznicę jego śmierci.

Maria Konopnicka pozostawała z ogromnym szacunkiem dla twórcy ideowego programu pozytywistów warszawskich, redaktora warszawskiej „Prawdy”. Autorka składa mu poetycki hołd jako sternikowi polskiej kultury, który wytyczał samotnie nowe szlaki dla przyszłych pokoleń. Wyrazem stosunku poetki do Posła Prawdy jest jej wiersz pt. Do Aleksandra Świętochowskiego²:

Zawsze widziałam łódkę twoją drobną,

Po wielkim morzu płynącą osobno,

A tak spokojną jakbyś wśród ogromu,

Wód oceanu – czuł w własnym się domu.

Sam byłeś. Żadne nie pchały cię wiosła,

Ni wzdęta żaglów pierś tchnieniem Cię niosła;

U steru łodzi sam stałeś, odbity

W nieskończoności głębie i błękity.

A gdy wicher zrywał dookoła,

Okręty masztów uniżały czoła,

Spiesząc, gdzie w porcie far jasny się pali

Łódź twoja cicho leżała na fali.

Za tobą były bezpieczne zatoki;

Tyś w burze płynął przez wiry i mroki

I w nawałnicę, gromami co dyszy,

Niosłeś coś z własnej pogody i ciszy.

Ktoś jest? Dlaczego nieznana ci trwoga,

Którą drży nawy ogromnej załoga?

Jaka cię gwiazda prowadzi i trzyma,

Nad przepaściami złotemi oczyma?

Wiem! Tyś jak żeglarz, co w drodze nie liczy

Ani strat swoich, ani swych zdobyczy,

Bo nie dla siebie płynie i z daleka,

Na drugim brzegu, zapłaty nie czeka.

Wiem! Tyś jest żeglarz, wskroś burzy co słyszy

Pieśń wiekuistej harmonji a ciszy,

Co nawet wpośród własnego rozbicia

Czuje się kręgiem objęty wszechżycia.

 

Sugestie bibliograficzne:

Bohdan Urbankowski, Myśl przyziemna w trosce o wartości najwyższe, „Ciechanowskie Zeszyty Literackie” Nr 10/2008, Związek Literatów Polskich Oddział w Ciechanowie, s.9-26

Barbara Tokarska-Wójciak, Byłem na pogrzebie Aleksandra Świętochowskiego – rozmowa z Jerzym H. Olszewskim, „Ciechanowskie Zeszyty Literackie” Nr 10/2008, Związek Literatów Polskich Oddział w Ciechanowie, s. 63-68

Dawid M. Osiński, Aleksander Świętochowski w poszukiwaniu formy. Biografia myśli, Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2011