Lokalizacja: Niedzbórz 19, gm. Strzegowo, pow. mławski – Szkoła Podstawowa im. Władysława Smoleńskiego

Odsłonięcie: 2 XII 1962 Materiał: czarny marmur Wymiary: 800 mm x 1.360 mm

W 1961 r. do środowiska TMZC dotarła sensacyjnej informacja o kronice rodzinnej prof. Władysława Smoleńskiego, przedwojennego historyka urodzonego w Grabienicach Małych k. Niedzborza na ziemi ciechanowskiej, będącej w posiadaniu jakiegoś mieszkańca rodzinnej miejscowości profesora. Po roku spotkań i konsultacji okazało się, że kronika objęta jest prawem majątkowym i jej ewentualne nabycie przez TMZC jest niemożliwe. Kronika okazała się cennym rękopisem Władysława Smoleńskiego z 1900 roku, w którym autor opisał rodzinne Grabienice Małe, swą rodzinę oraz sporządził drzewo genealogiczne. Rękopis znajduje się obecnie w Bibliotece im. Zielińskich w Płocku.

Rozmowy z upoważnienia zarządu TMZC prowadził Robert Bartołd, który, wskutek fiaska projektu, zaproponował ufundowanie tablicy pamiątkowej, aby w ten sposób utrwalić zbiorową pamięć o wybitnym naukowcu i synu ziemi ciechanowskiej. W Grabienicach Małych nie było żadnego budynku publicznego, zdecydowano więc o umieszczeniu tablicy pamiątkowej w szkole w Niedzborzu, w której W. Smoleński i jego bracia pobierali naukę¹. Odsłonięcie tablicy w grudniu 1962 r. postanowiono wpisać w plan obchodów Roku Ziemi Mazowieckiej. Uroczysty akt odsłonięcia tablicy 2 grudnia 1962 r. połączono z nadaniem szkole w Niedzborzu imienia W. Smoleńskiego. Szkoła otrzymała w darze od TMZC portret historyka oraz 320 egzemplarzy książek do szkolnej biblioteki².

Władysław Smoleński, pochodził z drobnoszlacheckiej rodziny Smoleńskich herbu Zagłoba osiadłej na Mazowszu od połowy XVII wieku. Był jednym z dwanaściorga dzieci Józefa i Balbiny ze Smosarskich. Naukę pobierał początkowo w Lipnie i Mławie, a następnie w płockim gimnazjum rządowym. Studiował na wydziale prawa Uniwersytetu Warszawskiego, na którym w 1882 r. otrzymał etat profesora. Brał udział w pracach Uniwersytetu Latającego. Specjalizował się w historii XVIII-wiecznej Polski i dziejach szlachty mazowieckiej.

W pierwszym roku niepodległości Polski został profesorem w katedrze historii nowożytnej, najpierw na Wydziale Filozoficznym, później na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. W 1921 r. w 70-lecie uczelni otrzymał tytuł doktora honoris causa uczelni i propozycję objęcia stanowiska premiera rządu II Rzeczypospolitej. Kim był człowiek, którego doceniał nie tylko świat nauki i kultury, ale także świat polityki?

Niedoszły ksiądz, lekarz i premier to urodzony na ziemi ciechanowskiej Władysław Smoleński s. Józefa i Barbary ze Smosarskich. Urodził się w Grabienicach Małych w drobnoszlacheckiej rodzinie osiadłej na Mazowszu od połowy XVI wieku. Utrzymanie i wychowanie dwanaściorga dzieci nie było łatwe, zwłaszcza po śmierci ojca, którego musiał zastąpić najstarszy syn Maciej. Mimo to wszystkich sześciu chłopców zdobyło wykształcenie, a dwaj, właśnie Maciej i młodszy Juliusz, zostali księżmi. Maciej po śmierci ojca zabrał Władysława do Lipna, gdzie był wikariuszem w parafii, której proboszczem został Antoni Woliński, brat cioteczny ich ojca³. Ks. Maciej Smoleński przeszedł do historii jako autor cennego opracowania pt. Cztery kościoły w ziemi dobrzyńskiej, wydanej we Lwowie w 1869 roku. Z kolei ks. Juliusz Smoleński zasłynął jako autor 100 mów pogrzebowych wydanych w Warszawie w 1890 roku, będących tłumaczeniami mów autorów łacińskich, francuskich i niemieckich. Mowy te były szeroko wykorzystywane podczas ceremonii pogrzebowych w kościołach na ziemiach polskich na przełomie XIX/XX wieku⁴.

Po nauce w Lipnie i Mławie kontynuował naukę w Gimnazjum Małachowskiego w Płocku. Relegowany w 1868 r. za udział w szkolnym buncie przeciwko nauce religii w języku rosyjskim, dokończył edukację w Gimnazjum Męskim w Warszawie. Studia na Uniwersytecie Warszawskim, początkowo na Wydziale Lekarskim, a następnie na Wydziale Prawa, ukończył w 1874 roku. Prace rozpoczął jako asesor w prokuratorii skarbu, ale niezadowolony z niskich wynagrodzeń dorabiał na pensjach, m.in. pensji Zuzanny Morawskiej, urodzonej w Sokołówku k. Ciechanowa, a zmarłej w Mławie. Jego rodzinne Grabienice były położone właśnie w połowie drogi między Ciechanowem a Mławą. W roku 1881 został członkiem Akademii Umiejętności, a w r, 1882 otrzymał profesurę na Uniwersytecie Warszawskim. Był już wówczas autorem większości swoich prac, dlatego też angażował się w działalność społeczną i polityczną. Brał udział w pracach Uniwersytetu Latającego, był założycielem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, udzielał się w Radzie Nadzorczej Polskiej Macierzy Szkolnej. Nakłaniany przez Aleksandra Świętochowskiego zaangażował się krótko w działalność Związku Postępowo-Demokratycznego, jednak ten nurt polityczny wydawał mi się zbyt lewicowy. Przez kilkanaście następnych lat było mu bliżej do endecji, choć niejednokrotnie nie zgadzał się i krytykował działalność Narodowej Demokracji.

Profesor W. Smoleński cieszył się niezwykłym szacunkiem w kręgach polskich historyków, choć pozostawał w zasadniczym sporze z przedstawicielami szkoły krakowskiej. Doceniano jego rzetelność naukową, pasję badawczą, a także ogromne pokłady patriotyzmu i troski o ojczyznę, którymi były przepełnione wszystkie prace profesora. Zmarł 7 maja 1926 roku w Warszawie, na krótko przed przewrotem majowym. Pozostawił dorobek naukowy, który na trwale wpisał autora w poczet najwybitniejszych polskich historyków.

Swój bogaty księgozbiór przekazał Bibliotece im. Zielińskich Towarzystwa Naukowego Płockiego. Rodzina Smoleńskich zapisała się chlubnie w dziejach nauki polskiej. Tadeusz Samuel Smoleński, egiptolog, rozpoczął badania, które później kontynuował Kazimierz Michałowski. Jerzy Smoleński, profesor geografii, pionier współczesnej demografii, działał w tym zakresie na forum Ligi Narodów. Jego syn Stanisław został natomiast księdzem i biskupem krakowskim.

Do najważniejszych dzieł W. Smoleńskiego, które ceniono we wszystkich poważnych środowiskach naukowych i którym zawdzięczał miano wybitnego historyka swego czasu, należą:

Dzieje narodu polskiego, cz. 1 (Kraków 1897), cz. 2 (Kraków 1898), pełne wydanie (Warszawa 1919), Szkice z dziejów szlachty mazowieckiej (Kraków 1908), Stan i sprawa Żydów polskich w XVIII w., Szkoły historyczne w Polsce (Warszawa 1898, Wrocław 1952), Prześladowanie unitów w Królestwie Polskiem (Paryż 1891), Ostatni rok Sejmu Wielkiego (Kraków 1897), Konfederacja targowicka (Kraków 1903), Emigracja polska w latach 1795-1797 (Warszawa 1911).

Za najwybitniejsze dzieło Smoleńskiego historycy i biografowie uczonego uważają „Przewrót umysłowy w Polsce wieku XVIII”, opublikowany w 1891 r., wznowiony oraz uzupełniony w dwudziestoleciu międzywojennym (1923) i raz jeszcze w r. 1979. Przewrót stał się książką kanoniczną, źródłem bogatej, szczegółowej i znakomicie podanej wiedzy o tamtej epoce. Dzieje narodu polskiego używane były jako podręcznik w tajnym nauczaniu w gimnazjach przed I wojną światową, a także w okresie międzywojennym, mimo ataków i krytyki ze strony historyków krakowskich, którzy nie podzielali poglądu autora na znaczenie upadku Rzeczypospolitej dla dalszych dziejów Polski.

W działalności stricte naukowej kreował widzenie przeszłości w ramach tzw. szkoły warszawskiej, prezentującej optymistyczny pogląd na historię, w przeciwieństwie do historyków krakowskich. W działalności publicystyczno-historycznej prezentował dosyć wyraźną tendencję do apologetycznego ujmowania przeszłości narodowej, stosował język nacechowany emocjonalnie, odwoływał się często do tradycji religijnej polskiego katolicyzmu. Jego refleksje zamieszczane w odezwach na parę miesięcy przed opuszczeniem Warszawy przez Rosjan i wkroczeniem Niemców w 1916 roku, powielane wśród mieszkańców stolicy w odbitkach hektograficznych pisane były takim oto językiem:

Odchodzą … W zbrodniczym sojuszu z Niemcami rozdarli Polskę i narodowi jej zaprzysięgli zagładę. Nie było tortury, której by w przeciągu stu lat nie doświadczyli na duszy polskiej. Prześladowali wiarę, język i tradycyę, gasili oświatę i znieprawiali sumienia. Znieważali świątynie, groby i ogniska domowe. Umęczyli miliony tych, co chcieli żyć i mieli odwagę buntować się przeciwko katuszom tępienia. Naród, który w długim pochodzie dziejowym nie wypuszczał z rąk kagańca światła i nigdy na słońce dorobku duchowego ludzkości nie rzucił cienia, pod ich biczami dziczał i podlał. W ludność, słynną z łagodności i uczuć humanitarnych, wszczepił jad bandytyzmu i nienawiści. Przez sto lat płynęły do Polski ze wschodu złe rzesze i dusiły ją w wężowych splotach chciwości. Szły głodne na żer i tuczyły się krwią życia polskiego Zgnilizna swą splugawiły ziemię polską i prochy jej dzieci.

(…) nadchodzą… Od średniowiecza, tępiąc żelazem, ogniem i trucizną słabsze od siebie ludy, zakładali na mogiłach, zgliszczach świątyń i domostw gniazda zbójeckie. Na łupiestwa, pożogi i morderstwa szli z krzyżem w ręku. Cynizm bandytyzmu maskowali płaszczami zakonnymi. Podłość rozboju okrywali godłami apostolstwa. Przynosili wstyd Kościołowi, którego byli sługami, i ściągali na swe głowy klątwy papieskie. (…) Państwo pruskie powstało na ziemiach cudzych mieczem i pożogą, intryga i wiarołomstwem. Spotężniało zbrodnią unicestwienia Polski. Ziemie polskie monarchowie pruscy uciskali z bezwzględnością szaleńców. (…) Kohorty pruskie wracają do legowisk, z których przed stuleciem wyrzuciło je ramię francuskie. Wkraczają z hasłem: Ausrotten!

W Polsce niepodległej cieszył się Władysław Smoleński ogromnym autorytetem naukowym i politycznym. Kiedy w grudniu 1918 r. Naczelnik Państwa Józef Piłsudski postanowił rozwiązać rząd Jędrzeja Moraczewskiego, jemu właśnie chciał powierzyć ster nowego rządu. Profesor Smoleński nie był związany ani z Polska Partią Socjalistyczną, ani z Narodową Demokracją, a jednocześnie mógł liczyć na akceptację tych dwóch ugrupowań politycznych. Podczas spotkania z Piłsudskim ostro skrytykował rząd Moraczewskiego, ale propozycję premierostwa odrzucił, motywując odmowę wiekiem i stanem zdrowia⁵. W latach następnych nie brał udziału w życiu politycznym. Zmarł nieoczekiwanie 7 maja 1926 r. w Warszawie. Jego grób znajduje się na Starych Powązkach. Na tablicy nagrobnej umieszczono inskrypcję o następującej treści:

Uczył prawdy, podtrzymywał ducha miłości polski, rodził wiarę w niepodległość ojczyzny piórem, słowem, poświęceniem.

Sugestie bibliograficzne:

Maria Wierzbicka, Władysław Smoleński, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1980

Jerzy Pełka, Profesor Władysław Smoleński (1851-1926) [w]: „Mazowsze ciechanowskie – moja mała ojczyzna”, s. 263-266, Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe, Ciechanów1996