Lokalizacja: dom dawnej „ochronki” w zespole budynków cukrowni przy ul. Osada Fabryczna 8 w Ciechanowie; obecnie budynek mieszkalny

Odsłonięcie: 1989 z inicjatywy i funduszy TMZC

Materiał: szary granit; wymiary: 500 mm x 700 mm

Kazimierz Żórawski spędził dzieciństwo i młodość w Szczukach k. Krasnego, w majątku dzierżawionym przez ojca od hrabiego Ludwika Krasińskiego. Urodził się jednak w wsi Szczurzyn. Szczurzyn do 1863 roku należał do Macieja Smolińskiego, zesłanego przez Rosjan na Syberię jako uczestnik powstania styczniowego. Folwarkiem liczącym po uwłaszczeniu 400 mórg, administrował Juliusz Żórawski, ojciec Kazimierza. Około 1870 roku folwark nabył ciechanowski lekarz, dr Franciszek Rajkowski. Z czasem przez teren folwarku poprowadzono linię kolejową, a niedługo potem w pobliżu zaczęto budować cukrownię i osiedle dla pracowników. W ten sposób dr Rajkowski stał się udziałowcem cukrowni, człowiekiem na ówczesne warunki bardzo zamożnym. Majątek i zgromadzone fundusze wykorzystywał w sposób niesłychanie prospołeczny, przeznaczając je na inicjatywy społeczne i kulturalne, sprzyjające rozwojowi cywilizacyjnemu Ciechanowa. Wkrótce Szczurzyn ustąpił miejsca Osadzie Fabrycznej z cukrownią i zespołem budynków mieszkalnych dla pracowników. Miał w tym swój udział dyrektor cukrowni „Ciechanów”, Władysław Żórawski, stryj Kazimierza¹. W jednym z nich umieszczono ochronkę dla dzieci i właśnie na tym budynku TMZC zdecydowało się umieścić tablicę poświęconą Kazimierzowi Żórawskiemu.

Kazimierz Żórawski, syn Juliusza i Kazimiery z Kamieńskich urodził się 22 czerwca 1866 roku w Szczurzynie, niegdyś małej wsi pod Ciechanowem, później już włączonej w obręb miasta. Jego ojciec dzierżawił od 1864 roku majątek w Szczukach k. Krasnego, w dobrach Krasnosielc w powiecie makowskim, zarządzał też majątkiem Szczurzyn, gdzie urodził się syn Kazimierz. Matka była uczestniczką powstania styczniowego, więzioną przez władze rosyjskie, której ojciec zmarł jako więzień w Cytadeli Warszawskiej. Kazimierz miał trzech braci: Władysława, Juliusza i Stanisława oraz dwie siostry Bronisławę i Annę. Władysław skończył specjalne studia cukrownicze w Berlinie i został po latach znanym działaczem w dziedzinie cukrownictwa i dyrektorem cukrowni „Ciechanów”, Juliusz pozostał na gospodarstwie w Szczukach, Stanisław, właściciel majątku Obrębiec w powiecie przasnyskim, w 1940 roku został aresztowany przez Niemców i zamordowany w obozie koncentracyjnym Mathausen-Gusen.

Kazimierz ukończył gimnazjum klasyczne w Warszawie, a w l. 1884-1888 studiował nauki matematyczne na Uniwersytecie Warszawskim i tej dyscyplinie wiedzy poświęcił całe swoje życie. W trakcie studiów spotkał na swej drodze życia Marię Skłodowską, wówczas osiemnastoletnią śliczną dziewczynę, późniejszą uczoną i dwukrotną noblistkę. Maria pracowała od 1 stycznia 1886 roku jako guwernantka w Szczukach, w domu jego rodziców, których on odwiedzał w trakcie studiów. Młodych ludzi połączyło wkrótce głębokie i szczere uczucie, jednak negatywne stanowisko państwa Żórawskich wobec planów matrymonialnych syna przekreśliło zdecydowanie związek. Kazimierz wrócił na uczelnię, a Maria pod koniec czerwca 1889 roku wróciła do Warszawy. Związek uczuciowy z Kazimierzem przyniósł Marii wiele bolesnych przeżyć, które odcisnęły się na jej psychice i wrażliwości. Definitywnie postanowiła poświęcić się nauce i w październiku 1991 roku wyjechała na studia do Paryża². Kazimierz poślubił Leokadię Jewniewicz, utalentowaną pianistkę, córkę Hipolita Jewniewicza, profesora Instytutu Technologicznego w Petersburgu, autora pracy naukowej „Teoria sprężystości”, opublikowanej w Warszawie w 1910 roku, już po śmierci autora. Z małżeństwa Kazimierza i Leokadii Żórawskich narodziło się troje dzieci: Juliusz, znany i ceniony architekt³, Leokadia i Maria.

Droga naukowa Kazimierza Żórawskiego wiodła przez Lipsk, Getyngę, ponownie Lipsk (doktorat z filozofii), Lwów (habilitacja i wykłady w Szkole Politechnicznej) i Berlin. W 1895 roku otrzymuje etat profesorski w Krakowie, a w 1898 tytuł profesora zwyczajnego matematyki na Uniwersytecie Jagiellońskim. Prof. K. Żórawski zajmuje się naukowo niezwykle trudną dziedziną matematyki: teorią równań różniczkowych, geometrią różniczkową, teorią grup i mechaniki, wykłada rozmaite działy matematyki, nieraz odległe od jego ścisłych zagadnień naukowych, pracuje nad zagadnieniami geometrii analitycznej, które opublikuje w l. 1930-1931 pt. „Wykład geometrii analitycznej”. Dorobek naukowy prof. Żórawskiego i jego zaangażowanie w rozwój myśli matematycznej w środowisku naukowym Krakowa zostały docenione przez świat naukowy. W 1900 roku profesor zostaje członkiem korespondentem Akademii Umiejętności w Krakowie, w 1905 r. otrzymuje nominację na dziekana Wydziału Filozofii, w 1916 r. bierze udział w pracach Komitetu Organizacyjnego Akademii Górniczej w Krakowie, a w 1917 roku zostaje rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Funkcje są nad wyraz zaszczytne, ale bardzo pochłaniają czas i energię, i tak już zapracowanego człowieka. Urząd rektora najstarszego uniwersytetu na ziemiach polskich przejmuje w 1917 od Władysława Szajnochy, a oddaje już w przededniu wolności w 1918 roku Maciejowi Sieniatyckiemu.

W roku 1919 K. Żórawski przenosi się do Warszawy, obejmując stanowisko profesorskie na Politechnice Warszawskiej i prowadząc wykłady na Uniwersytecie Warszawskim. W 1920 roku zostaje członkiem rzeczywistym Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. W 1920 roku przyjmuje stanowisko dyrektora Departamentu Nauki i Szkół Wyższych w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. W 1926 roku przechodzi na Uniwersytet Warszawski, skąd po 46 latach pracy naukowej przechodzi na emeryturę. Otrzymuje tytuł honorowego profesora na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym UW. W latach 1926-1931 piastuje stanowisko prezesa Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, przyczyniając się do odrestaurowania siedziby tej instytucji w Pałacu Staszica.

Jego podobizna znajduje się na medalu pamiątkowym, jaki otrzymał w uznaniu zasług. W latach poprzedzających wybuch II wojny światowej i w czasie okupacji profesor Żórawski pracował intensywnie nad kolejnymi publikacjami z zakresu geometrii analitycznej. Prace przerwał wybuch powstania warszawskiego 1 sierpnia 1944 roku. Profesor, jak cała rzesza warszawiaków, zostaje wysiedlony do Pruszkowa, a jego mieszkanie z całym mieniem i pracami naukowymi – spalone. Dzięki interwencji PCK profesor uzyskuje nadzwyczajne zwolnienie z obozu i wraz z grupą innych uczonych znajduje schronienie u hrabiostwa Radziwiłłów w Nieborowie.

Po wojnie prof. K. Żórawski wraca do Warszawy i przez pewien czas mieszka u córki Leokadii z Żórawskich Paprockiej, a następnie w niewielkim pokoiku z kuchnią przydzielonym mu przez Ministerstwo Oświaty w Domu Akademickim przy placu Narutowicza. Mimo traumatycznych przeżyć i zaawansowanego wieku udaje mi się odtworzyć większość swoich ostatnich prac. W 1952 roku zostaje mianowany członkiem tytularnym Polskiej Akademii Nauk. Umiera 23 stycznia 1953 roku. Zostaje pochowany w rodzinnym grobie na warszawskich Powązkach.

Na ręce rodziny nadesłano telegram o znamiennej treści: Przesyłamy wyrazy najszczerszego współczucia rodzinie profesora Kazimierza Żórawskiego, który pierwszy ze współczesnych sobie uczonych wprowadził imię Polski do historii matematyki światowej. W rzeczy samej dorobek wybitnego uczonego stawia go na równi z najwybitniejszymi matematykami różnych generacji i pokoleń – Stefana Banacha, Mariana Rejewskiego, Hugo Steinhausa, Stanisława Ulama, Kazimierza Kuratowskiego, Karola Borsuka, Wacława Sierpińskiego, Alfreda Tarskiego, Zygmunta Janiszewskiego, Józefa Marcinkiewicza.

Dla współczesnych mieszkańców ziemi ciechanowskiej, szczególnie dla środowiska lokalnych regionalistów, profesor Kazimierz Żórawski pozostaje postacią niezwykle ważną Niewielu zrodzonych na tej ziemi osiągnęło tak wysoką pozycję zawodową, niekwestionowany dorobek naukowy i prestiż społeczny.

Mało kto wie, że pomiędzy rodzinami Żórawskich i Skłodowskich istniały też inne serdeczne związki. Bratanek Marii Skłodowskiej, Władysław Skłodowski, ożenił się z siostrzenicą Kazimierza, Marią Rykowską. Nie udało się Marii I Kazimierzowi, ale ich los ziścił się w historii ich krewnych⁴. Może było za wcześnie, może społeczeństwo polskie nie dojrzało jeszcze do akceptacji różnic w statusie społecznym dwojga kochających się ludzi, a może młodym, niedoświadczonym i zakochanym w sobie ludziom zabrakło determinacji i koniecznego doświadczenia. Może … ?