Lokalizacja: skwer u zbiegu ul. Warszawskiej i ks. P. Ściegiennego

Odsłonięcie: 17 IX 2000 z inicjatywy TMZC jako istotny element obchodów 2000-lecia chrześcijaństwa.

Model rzeźby wykonał ciechanowianin, artysta rzeźbiarz Marek Zalewski. Projekt zagospodarowania terenu opracowali Stanisław Korpanty i Henryk Kuchalski, obróbki kamienia i wykonania cokołu ze szwedzkiego granitu podjął się Zakład Kamieniarski GRAN-MAR Józefa Orzechowskiego z Działdowa, wykonawca m.in. elewacji z piaskowca na terenie Zabytkowego Zespołu Pałacowo-Parkowego – Muzeum Romantyzmu w Opinogórze, elewacji z granitu hotelu „Heveliusz” w Gdańsku oraz stacji metra „Plac Wilsona” w Warszawie.

Materiał: brąz, pomnik o wysokości ok. 3,5 m, odlew wykonany w Zakładzie Odlewniczym Metali Nieżelaznych Tomasza Zwolińskiego w Iłży (w zakładzie tym wykonano m.in. odlew kwadrygi, która zdobi fasadę budynku Teatru Wielkiego – Opery Narodowej w Warszawie, oraz replikę rzeźby kondotiera Bartolomeo Colleoniego dłuta Andrei del Verrocchia na dziedzińcu Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie).

Jednym z najsilniejszych znaków identyfikacyjnych każdego polskiego miasta jest jego herb. Opisuje symbolicznie wspólnotę spod tego znaku, wskazując katalog wspólnie podzielanych wartości i przekonań. To publiczne wyznanie przynależności do danej grupy, zamieszkującej określone terytorium wyznaczone granicami. To jednocześnie wyraz dumy ze swych korzeni i przodków, uznanie ich roli i znaczenia w historii. Proces kształtowania się herbów, symbolikę i znaczenie bada i opisuje heraldyka, jedna z pomocniczych nauk historii. Podstawą badań są zachowane do dzisiaj stare herbarze, pieczęcie, monety, freski, płyty nagrobne i bezcenne dokumenty rękopiśmienne.

Herb oprócz funkcji symbolicznej pełnił również funkcję informacyjną i użyteczną. Jak pisze Marian Gumowski: Herb miasta (…) był zawsze oznaką samorządu i oznaką reprezentacyjną miasta. Służył do oznaczania własności miejskiej jako znak nie tylko reprezentacyjny, ale i własnościowy, a wiec przeznaczony do celów praktycznych, jak oznaczanie budynków i sprzętów (np. wozów), ale w pierwszym rzędzie figurował na pieczęciach¹. Zgodnie z ustaleniami M. Gumowskiego i W. Górczyka Ciechanów po uzyskaniu praw miejskich w 1400 roku musiał obrać sobie własne godło i umieścić je na miejskiej pieczęci. Stało się to najprawdopodobniej po 1420 roku, choć najstarszy dokument z pieczęcią pochodzi z 1482 roku. Niestety, na żadnym odcisku nie da się odczytać ani godła, ani legendy. Pierwszy czytelny odcisk pieczęci Ciechanowa pochodzi z 1533 roku. W godle widnieje św. Piotr, trzymający klucz w lewej ręce. Na kilku innych pieczęciach z lat późniejszych św. Piotr trzyma klucz na prawym ramieniu albo w wyciągniętej prawej ręce, ale klucz zawsze zwrócony jest zębem do góry.

Herbem Ciechanowa jest św. Piotr Apostoł przedstawiony na błękitnym polu w srebrnej szacie, ze złotym nimbem, trzymający w prawej ręce złoty klucz zębem do góry. Jak to się stało, że Ciechanów za swój herb obrał postać św. Piotra? Częstą praktyką w średniowieczu było przyjmowanie do swego herbu patrona miejscowego kościoła. W takim razie w herbie Ciechanowa powinna znaleźć się św. Małgorzata, może Najświętsza Maria Panna lub św. Wojciech². Wielu historyków i znawców tematu przychyla się do tezy, że wybór na patrona miasta pierwszego z apostołów należy wiązać z ufundowanym przed 1058 r. przez Kazimierza Odnowiciela kościołem św. Piotra i Pawła. Kościół ten stracił w pewnym czasie drugiego z patronów i pozostał tylko św. Piotr³. Wg innej wersji herb miastu nadał miastu Piotr, od 1245 r. biskup płocki, który otaczał Ciechanów szczególną troską i opieką. On to ufundował w 1251 r. w Ciechanowie przy kościele św. Ducha jeden z pierwszych w Polsce szpitali dla ubogich. Według Wojciecha Górczyka prawda jest inna. Wyjaśnienie wydaje się kryć w dacie przywileju lokacyjnego dla grodu nad Łydynią z 1400 roku wydanym tuż po święcie Piotra (post festum Petri). Najprawdopodobniej w ten sposób św. Piotr, patronujący lokacji miasta, stał się patronem Ciechanowa, a jego wizerunek wolą rajców miejskich trafił najpierw na książęcą pieczęć, a następnie do herbu miasta. Najstarszy zachowany ciechanowski herb ze św. Piotrem pochodzi z 1482 roku. Był to jeszcze wizerunek świętego od kolan w górę. Od 1716 r. w herbie znajduje się już tylko popiersie. Zatem nie z patronem jakiegokolwiek kościoła, ale raczej z okolicznościami lokacji miasta należy wiązać genezę herbu Ciechanowa, a tym samym uznanie św. Piotra za patrona miasta⁴.

Był w nim nieprzerwanie przez wieki, mimo że zaborcy i okupanci starali się pozbawić miasto jego oficjalnego herbu i patrona. Podobno tylko raz władze rosyjskie w 1847 r. zmieniły herb, w którym umieszczono wizerunek ciechanowskiego zamku z dwiema basztami. W okresie PRL-u władze starały się zacierać wszelkie ślady chrześcijańskiej i katolickiej tożsamości Polaków, np. z herbu Mławy zniknął św. Wojciech i zostały tylko dwie wieże. Ciechanowianie żartowali, że ich święty Piotr się obronił, bo w herbie był sam. Gdyby komuniści go usunęli, zostałoby tylko niebieskie tło – miał powiedzieć ciechanowski badacz historii, Jerzy Gaczyński redaktorowi „Gazety na Mazowszu”⁵.

Pod koniec XX wieku w obliczu zbliżającego się Wielkiego Roku Jubileuszowego powstał projekt budowy pomnika św. Piotra Apostoła i usytuowanie go na prastarym szlaku książęcym, ciągnącym się od dawnego Placu Zielonego przez ul. Warszawską i ratusz do zamku ks. mazowieckich nad Łydynią. Rozpaliły się społeczne emocje nad celowością i lokalizacją pomnika. Wielu ciechanowian widziało najbardziej chyba znany posąg św. Piotra Apostoła z Bazyliki św. Piotra na Wzgórzu Watykańskim. Rzeźba przypisywana Arnolfo di Cambio, przedstawia pierwszego wśród apostołów siedzącego na tronie, z kluczem do niebios w lewej ręce i lekko wysuniętą prawą nogą, którą rzesze turystów całują ze czcią godną następcy Chrystusa. Jego grób znajduje się pod głównym ołtarzem bazyliki, w miejscu męczeńskiej śmierci apostoła.

Do Bazyliki św. Piotra prowadzi z centrum Rzymu Via della Conciliazione, do pomnika św. Piotra Apostoła w Ciechanowie prowadzi ul. Warszawska, od kilku lat popularny w mieście deptak. Na skwerze między ulicą Warszawską i ul. ks. P. Ściegiennego stoi od 2000 r. majestatyczna postać świętego, patrona miasta, nad którym objął rządy przed sześcioma co najmniej wiekami. Postać ze świata sacrum wkroczyła w przestrzeń publiczną profanum. Był św. Piotr Apostoł świadkiem wydarzeń, w których obie przestrzenie przenikały się i współistniały zgodnie. Tak było w czerwcu 2015 roku podczas Zjazdu Piotrów w trakcie Dni Ciechanowa, tak jest podczas zbiorowych „Zamyśleń pod pomnikiem” czy corocznych inscenizacji przy okazji przemarszu Miejskiego Orszaku Trzech Króli.

Warto też odnotować fakt, że w Ciechanowie znajduje się parafia, której patronem jest św. Piotr Apostoł. Parafia w dzielnicy Kargoszyn została erygowana 23 IV 1982 r. przez ks. biskupa płockiego Bogdana Sikorskiego.

Lokalizacja pomnika św. Piotra Apostoła na skwerze przy ul. Warszawskiej wzbudziła liczne kontrowersje. W okresie PRL-u na skwerze przez 40 lat stał obelisk ku czci tzw. utrwalaczy władzy ludowej. Zburzono go na początku lat 90-tych XX wieku jako relikt okresu komunizmu w Polsce. Od tamtej pory skwer stał pusty, latem zarastał łopianami. Plac od strony ul. Warszawskiej zamykał kiosk i słup ogłoszeniowy. Inicjatywa TMZC usytuowania w tym miejscu pomnika św. Piotra zyskała poparcie władz samorządowych i wojewódzkich, także władze kościelne z życzliwością odnosiły się do projektu. Mieszkańcy Ciechanowa w większości zaaprobowali pomysł, nieliczni podważali sens budowy pomnika oraz koniecznej przebudowy skweru. Prasa lokalna publikowała krytyczne artykuły i głosy rzekomo oburzonych mieszkańców Ciechanowa. Formalną przyczyną protestów było wycięcie zgodnie z prawem i koniecznymi procedurami kilku drzew rosnących na skraju skweru wzdłuż ul. ks. P. Ściegiennego. Protesty tworzyły nieprzyjemną i niegodną postaci św. Piotra atmosferę, wobec czego Społeczny Komitet Budowy Pomnika opublikował oświadczenie, w którym przedstawił założenia przestrzenne i architektoniczne lokalizacji pomnika. Zobowiązano się jednocześnie do zrekompensowania wycinki drzew nowymi nasadzeniami, tworzącymi z monumentem jedność artystyczną i estetyczną. Po latach można powiedzieć, że zobowiązanie zostało dotrzymane. Skwer stał się jednym z najładniejszych miejsc w mieście, licznie odwiedzanym przez turystów i mieszkańców Ciechanowa.

Dzień odsłonięcia pomnika była dla miasta kulminacyjnym punktem obchodów jubileuszu chrześcijaństwa. Na uroczystość odsłonięcia pomnika Patrona naszego grodu, św. Piotra Apostoła, zaprosili ciechanowian Towarzystwo Miłośników Ziemi Ciechanowskiej oraz Akcja Katolicka Dekanatu Ciechanowskiego. Uroczystość rozpoczęła się mszą św. polową przy kościele farnym, celebrowaną przez ks. biskupa pomocniczego diecezji płockiej Romana Marcinkiewicza, inaugurującą Tydzień Kultury Chrześcijańskiej. Po jej zakończeniu zgromadzeni wraz z pocztami sztandarowymi przy dźwiękach orkiestry udali się pod pomnik. Przed pomnikiem zgromadziło się ponad tysiąc mieszkańców Ciechanowa. Przemawiał przewodniczący Społecznego Komitetu Budowy Pomnika Eugeniusz Sadowski, jednocześnie prezes TMZC i wicestarosta ciechanowski, po nim prezydent miasta Marcin Stryczyński. W przemówieniach zwracano uwagę na historyczny kontekst budowy pomnika, tj. wejście Kościoła katolickiego w III tysiąclecie zainicjowane przez Jana Pawła II jako Rok Jubileuszowy 2000 oraz 600-lecie przywileju lokacyjnego księcia mazowieckiego Janusza I z 1400 roku, na mocy którego Ciechanów uzyskał prawa miejskie oraz prawo posiadania pieczęci herbowej z wizerunkiem św. Piotra Apostoła.

Bazylikę św. Piotra w Watykanie odwiedza corocznie ok. 7 mln turystów. Większość z nich dotyka lewej stopy posągu patrona bazyliki, nic więc dziwnego, że z roku na rok ta przynosząca szczęście część ciała św. Piotra jest … coraz cieńsza. Przed figurą św. Piotra Apostoła w Ciechanowie nikt takich hołdów nie składa, ale ciechanowianie i turyści lubią posiedzieć na ławeczce i popatrzeć na majestatyczną postać patrona Ciechanowa.

Akt erekcyjny pod pomnik wmurowano 28 sierpnia 2000 r. Tekst aktu opracował Maciej Adamkiewicz, napisał i opracował graficzne Jan Podlasiński, oficer WKU w Ciechanowie. Uroczystego wmurowania aktu dokonali: Zbigniew Bartoszko (starosta powiatu ciechanowskiego), Marcin Stryczyński (prezydent Ciechanowa), Eugeniusz Sadowski (prezes TMZC) oraz ks. dziekan Ireneusz Wrzesiński (proboszcz parafii farnej). Obecni byli prawie wszyscy członkowie 40-osobowego Społecznego Komitetu Budowy Pomnika, którzy złożyli swoje podpisy na akcie. Akt erekcyjny w metalowej tulei wykonanej nieodpłatnie przez pracowników ciechanowskiego „Fanaru” został umieszczony pod fundamentem pomnika jako znak przymierza współczesności z przeszłością, na wieczną rzeczy pamiątkę.

Sugestie bibliograficzne:

Marian Gumowski, Herby miast województwa warszawskiego, Warszawa 1938; frag. przedruk. w „Mazowsze Ciechanowskie – moja mała ojczyzna”, t. II, Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe, Ciechanów 1997, s. 358

Wojciech Górczyk, Ciechanów – Lokacja i geneza herbu, „In Tempore”, s. 1-17, UMK, Toruń 2010

Wojciech Górczyk, Ciechanów – zarys dziejów do XV wieku, „Kultura i Historia”, Nr 19/2011, UMCS

Wojciech Górczyk, Herb Ciechanowa, „Notatki Płockie”, nr 2/235 z 2013 r., s. 3-7