Lokalizacja: Zespół pałacowo-parkowy – Muzeum Romantyzmu w Opinogórze
Fundacja: hr. Wincenty Krasiński 1838;
Renowacja powojenna z inicjatywy TMZC: III 1960, renowacja współczesna przez Muzeum Romantyzmu w 2010 r.
Wincenty hr. Krasiński założyciel i I ordynat opinogórski założył ordynację w 1844 roku1. Halina Tchórzewska-Kabata, autorka opracowania pt. Ordynaci na Opinogórze tak opisała sytuacje Opinogóry po ustanoweniu ordynacji:
W Opinogórze przybywało zabudowań folwarcznych, powstawały szklarnie, oranżeria, powiększał się ogród warzywny, rozkwitał nowymi drzewami park, w którym do pradawnych tradycji łowieckich tego miejsca nawiązywał wzniesiony w roku 1838 krzyż, upamiętniający śmierć w dawnym dworze myśliwskim księcia mazowieckiego Bolesława IV, a romantyczne nastroje przywoływała marmurowa ławeczka Amelii Załuskiej. Na swoje miejsce w planowanym nowym kościele opinogórskim oczekiwał w pałacu w Warszawie piękny pomnik nagrobny żony generała, wykonany we Włoszech w 1841 roku przez uznanego rzeźbiarza, Luigiego Pampalloniego2.
Wspomniany kamienny krzyż znajduje się do dzisiaj w opinogórskim parku. Upamiętnia śmierć księcia Bolesława IV, jednego z niewielu Piastów mazowieckich pretendujących do objęcia polskiego tronu, który zmarł w Opinogórze 10 września 1454 roku.
W opinogórskim parku stoi już prawie dwieście lat. Przetrwał powstanie styczniowe, I i II wojnę światową. Po 1945 roku w nowej rzeczywistości społeczno-politycznej wydawał się niepotrzebnym nikomu reliktem zamierzchłej przeszłości. Zniszczony przez czas i ludzi, przedstawiał opłakany widok. Dopiero TMZC, korzystając z chwilowej odwilży politycznej po 1956 roku, postanowiło odrestaurować historyczny postument. Jak podaje Jan K. Korzybski: (…) grupa członków Towarzystwa mieszkająca w Opinogórze odremontowała niszczejący wówczas w opinogórskim parku pomnik księcia mazowieckiego Bolesława IV, jednego z najświetniejszych władców na Mazowszu. Pomnik ten wystawił mu w 400 lat po jego śmierci gen. Wincenty Krasiński, ojciec poety3.
W tym stanie przetrwał ponad pół wieku i dziś po gruntownej renowacji przeprowadzonej przez Muzeum Romantyzmu w 2010 roku przyciąga wzrok i uwagę gości muzeum i coraz liczniejszych w Opinogórze turystów. Wykonany został z piaskowca z neogotycką ornamentyką, w podstawie krzyża znajduje się łacińska inskrypcja, głosząca chwałę księcia Bolesława. Kim był ów książę, którego gen. Wincenty Krasiński postanowił uczcić pięknym postumentem?
Bolesław, s. Bolesława Januszowica i księżniczki litewskiej Anny, urodził się ok. 1421 roku. Władzę książęcą na Mazowszu objął dopiero w 1436 roku po śmierci dziadka, księcia Janusza I i po osiągnięciu pełnoletności. Jako suwerenny książę warszawski prowadził politykę zagraniczną, zręcznie lawirując pomiędzy potężnymi sąsiadami: Polską, Zakonem Krzyżackim i Litwą. Po śmierci króla Polski Władysława III pod Warną był jednym z kandydatów do tronu polskiego jako kontynuator linii dynastycznej Piastów. Ostatecznie królem Polski został Kazimierz Jagiellończyk, a Bolesław złożył mu hołd lenny. Do historii przeszedł jako kontynuator misji Janusza I, zabiegając o kolonizację na prawie niemieckim. Polecił też przetłumaczyć łacińskie kodeksy na język polski, by mogły stanowić czytelną podstawę prawa. Zmarł nieoczekiwanie 10 września 1454 roku w Opinogórze i został pochowany w kolegiacie św. Jana w Warszawie. Rządy na Mazowszu sprawowali po nim kolejni synowie: Konrad III Rudy, Kazimierz III, Janusz II i Bolesław V.
Dla niestrudzonego badacza i popularyzatora historii północnego Mazowsza, prof. Leszka Zygnera śmierć księcia Bolesława IV w Opinogórze, upamiętniona przez gen. Wincentego Krasińskiego w postaci nagrobnego krzyża kamiennego, spowita jest pewną tajemnicą. Data i miejsce śmierci jest niepodważalne. Potwierdzają tę wersję zarówno Jan Długosz w „Rocznikach”, jak i tzw. nekrolog klasztoru w Czerwińsku. Zapisy nie odnoszą się jednak do okoliczności śmierci księcia. Rodzi się pytanie o przyczyny i okoliczności śmierci niespodziewanej. Czy miała miejsce podczas polowania, choćby z potężnym odyńcem, jakich było dużo w lasach wokół Ciechanowa i Opinogóry? Właśnie taki rodzaj śmierci księcia przechował się w przekazie ludowym, musieli więc o tym słyszeć kolejni ordynaci na Opinogórze, w tym fundator postumentu Wincenty Krasiński. Dlaczego zatem nie wspomina się o tym w inskrypcji z opinogórskiego krzyża? Prof. L. Zygner stawia kolejne pytanie. Dlaczego książę zmarł w dworze leśnym wykorzystywanym przez myśliwych, a nie w pobliskim zamku książęcym w Ciechanowie? Nie rozwiążemy tych zagadek. Ma swe tajemnice zamek ciechanowski, może je mieć też rezydencja Krasińskich w Opinogórze. I niech tak zostanie, wszak wyobraźnia karmi się tajemnicą, a nieodgadniona zagadka nie pozwala zasnąć ludzkiej dociekliwości i żądzy poznania.
Sugestie bibliograficzne:
Karol Maleczyński, Bolesław IV, [w:] „Polski Słownik Biograficzny”, t. 2, s. 280-281. Reprint Zakład Naukowy im. Ossolińskich, Kraków 1989
1 Ordynację Opinogórską Krasińskich założył w 1844 r. gen. Wincenty Krasiński ze swych rozlicznych dóbr, których podstawa była donacja opinogórska Napoleona I z 1811 r. Zgodnie ze statutem z dziedziczenia były wyłączone kobiety, a w rzazie wymarcia jego potomków w linii męskiej, ordynacja miała przejść na dalszych krewnych ze strony Krasińskich, co istotnie stało się w 1909 r. Zgodnie ze statutem ordynaci byli zobowiązani do utrzymania Biblioteki Ordynacji Krasińskich w Warszawie i jej stałego powiększania. Drugim ordynatem po Wincentym Krasińskim został jego syn Zygmunt, kolejnym syn poety, Władysław, następnym Adam, syn poprzedniego. Po jego bezpotomnej śmierci ostatnim ordynatem został Edward Krasiński, zamordowany przez Niemców w Dachau. Ordynacja została zlikwidowana na mocy ustawy z 13 VII 1939 r., a rozparcelowana w 1945 r. na mocy ustawy o reformie rolnej.
2 Halina Tchórzewska-Kabata, Ordynaci na Opinogórze, Akademia Humanistyczna w Pułtuski, Pułtusk – Opinogóra 2014
3 Jan K. Korzybski, Półwiecze Towarzystwa Miłośników Ziemi Ciechanowskiej 1957-2007, TMZC, Ciechanów 2007, s. 46