Lokalizacja: Sokołówek, gm. Ciechanów, umieszczona na potężnym kamieniu, usytuowanym na skraju parku podworskiego przy DK 50 na odcinku Ciechanów – Płońsk
Odsłonięcie: 12 XI 2009 w setną rocznicę utworzenia Szkoły Rolniczej w Sokołówku z inicjatywy TMZC oraz zarządu miejskiego PSL w Ciechanowie1
Materiał: czarny marmur; tablica o wym. 500 mm x 430 mm umieszczona na potężnym głazie polnym o wys. 110 cm, dł. 80 cm i szer. 80 cm osadzonym na dwustopniowym podeście
W strugach deszczu ks. Sławomir Trzaska, proboszcz parafii pw. Błogosławionych Płockich Biskupów Męczenników poświęcił tablicę ludziom, którzy wywarli ogromny wpływ na obraz polskiej wsi. Tomasz Klonowski przekazał w testamencie swój majątek w Sokołówku „na własność przyszłej szkoły rolniczej, niższej, dla młodzieży pochodzenia polskiego, wyznania rzymsko-katolickiego( …)”, a Franciszek Rajkowski, egzekutor testamentu, sumiennie wykonał jego wolę. Dzięki nim na terenie majątku w Sokołówku powstała w 1909 roku szkoła rolnicza dla chłopców, a później dla dziewcząt. Założono Seminarium dla Nauczycielek Szkół Rolniczych oraz Uniwersytet Ludowy, a w drugiej połowie lat 30-tych XX w. powstało przedszkole. Szkoła została otwarta 15 listopada 1909 r. podczas wystawy rolniczej, a właściwie tajnego zjazdu chłopskiego, którego uczestnicy przeszli z Gołotczyzny do Sokołówka, aby wziąć udział w inauguracji działalności szkoły. Przez lata szkoła przygotowywała uczniów do prowadzenia nowoczesnych gospodarstw rolnych, ale też wpajała poczucie odpowiedzialności za swój zniewolony przez zaborców kraj. Stąd też budowała tożsamość narodową Polaków, przygotowując kadry do dla odradzającej się Polski. Kres działalności szkoły położył wybuch II wojny światowej. Po jej zakończeniu szkoły nie udało się już uruchomić.
Tomasz Klonowski urodził się 24 lutego 1850 r. w rodzinnym majątku w Kownatach Wojnowych, jako drugie dziecko Pauliny z Dramińskich i Wincentego Klonowskiego. Odziedziczony po ojcu odziedziczył niewielki (ok. 30 ha) kawałek ziemi powiększył znacznie, kupując od Józefa Łempickiego w 1874 r. majątek ziemski Sokołówko pod Ciechanowem. Był reprezentantem drobnej szlachty mazowieckiej, ale na tle swej klasy społecznej wyróżniał się niezwyczajną postawą społeczną i obywatelską. Był człowiekiem postępowym, dostrzegał zacofanie, nędzę i zapóźnienie cywilizacyjne panujące na wsi. Przerażał go analfabetyzm chłopów, brak zainteresowania sprawami publicznymi, kompletna bezradność wobec wyzwań współczesności i lekceważenie roli szkolnictwa powszechnego, w efekcie bieda, bezrobocie i masowa emigracja za chlebem. W imię sprawiedliwości społecznej, nie bez wpływu światłego doktora Franciszka Rajkowskiego z Ciechanowa, postanowił przekazać swój majątek na rzecz szkoły rolniczej dla dzieci włościan z okolicy. Do utworzenia szkoły zobowiązał swego lekarza, przyjaciela i powiernika Franciszka Rajkowskiego.
Obaj znali się i cenili od lat. Omawiali wspólne plany, zwłaszcza podczas częstych wizyt doktora w Sokołówku, związanych z chorobą T. Klonowskiego. Dr Rajkowski był znanym i cenionym działaczem społecznym na ziemi ciechanowskiej. Był założycielem i udziałowcem Spółki Akcyjnej Fabryki Cukru, odegrał znaczącą rolę w powstaniu Ciechanowskiej Straży Ogniowej, był pierwszym prezesem Towarzystwa Wzajemnego Kredytu. Miał znaczący udział w powstaniu w Ciechanowie oddziału Towarzystwa Kultury Polskiej, sprawował z własnej woli mecenat nad młodymi i utalentowanymi artystami, pochodzącymi z biednych rodzin2. Testament T. Klonowskiego zobowiązywał go do utworzenia szkoły rolniczej w Sokołówku. Dzięki ofiarnej pracy i znaczącej pomocy materialnej udało się F. Rajkowskiemu doprowadzić do powstania budynku szkoły i koniecznych zabudowań gospodarczych. Nie doczekał jednak otwarcia szkoły w 1909 roku, zmarł bowiem rok wcześniej, a jego obowiązki i zobowiązania przejęła rodzina, zwłaszcza córka Regina i jej mąż dr Marcjan Zienkiewicz.
Symbolicznego odsłonięcia tablicy dokonali Maria Klonowska – przewodnicząca Stowarzyszenia „Sokołówek”, Eugeniusz Sadowski – prezes TMZC oraz Sławomir Morawski – starosta ciechanowski w imieniu władz samorządowych powiatu i zarządu miejskiego PSL w Ciechanowie. Po uroczystym odsłonięcia tablicy w Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie odbyło się spotkanie pod hasłem „Przywrócić pamięć…”. Honorowymi gośćmi byli Tomasz Klonowski – najstarszy wnuk darczyńcy oraz jego żona Maria, niestrudzona orędowniczka przywrócenia szkoły w Sokołówku do zbiorowej pamięci. Państwo Klonowscy odczytali treść testamentu, na mocy którego w 1899 roku T. Klonowski zapisał cały swój majątek na rzecz przyszłej szkoły dla dzieci włościan z okolicy. Wykonawcą testamentu uczynił F. Rajkowskiego z Ciechanowa, który doprowadził do utworzenia szkoły w 1909 roku. Sylwetki wybitnych obywateli, którzy przyczynili się do rozwoju oświaty ludowej przybliżyła zebranym Lucyna Janikowa, autorka książki o Reginie „Domosławie” Zienkiewiczowej z Rajkowskich3. Panoramę społeczną Ciechanowa naszkicował interesująco dr Aleksander Kociszewski w wystąpieniu pt. „Ciechanów z przełomu XIX/XX wieku”.
Kilka dni wcześniej 3 listopada 2012 r. w parku podworskim w Sokołówku posadzono „Dąb Sokołowiaków” oraz złożono pod nim „Depozyt dla Potomnych”. Po południu, w siedzibie Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie odbyła się sesja naukowa, na której wygłoszono kilka ciekawych wykładów. Dr Janusz Gmitruk przedstawił Sokołówek na tle panoramy ruchu ludowego, a dr Krzysztof Nuszkiewicz omówił działalność oświatową Jadwigi Dziubińskiej.
Sokołówek znany był na Mazowszu i w Polsce jako prężny ośrodek szkolnictwa rolniczego. Oprócz szkoły dla synów chłopskich powstałej w 1908 r. pod rosyjską nazwą „Ferma Praktyczna” funkcjonowało w okresie międzywojennym Seminarium dla Nauczycielek Szkół Rolniczych, a także Uniwersytet Ludowy, prowadzący rozmaite kursy, m.in. na zlecenie władz państwowych zajęcia dla osadników wojskowych, którym marszałek Józef Piłsudski nadawał na Kresach wschodnich duże majątki ziemskie.
Wysoką ocenę wystawił szkołom w Sokołówku prezydent Ignacy Mościcki, który gościł osobiście w szkole w 1930 roku. Prezydenta witała z gronem pedagogów i młodzieży szkolnej Jadwiga Dziubińska, dyrektorka i twórczyni Uniwersytetu. Po zapoznaniu się z funkcjonowaniem szkoły nazwał ją „Szkołą Główną Gospodarstwa Wiejskiego Ziemi Ciechanowskiej, jako że żadna inna nie dorównuje jej rozmachem, wielkością wykładanych przedmiotów i swoim zasięgiem oddziaływania”.
Prezydenta podczas wizyty w Sokołówku udekorowano wykonaną w srebrze odznaką Uniwersytetu Ludowego. Złożono również na ręce prezydenta prośbę, by szkoła mogła przejść z nadzoru państwowego pod nadzór właścicielski Komitetu Opiekuńczego Szkoły im. T. Klonowskiego, powołanego przez twórców i założycieli szkoły. Już w roku następnym prezydent wywiązał się z zadania i szkoła funkcjonowała znakomicie do września 1939 roku. W szkole gościło wielu wybitnych osobistości, ale już nigdy głowa państwa4.
Sugerowana bibliografia:
Maria A. Klonowska, Czy zapłoną światła w Sokołówku? Historia szkoły w setną rocznicę zatwierdzenia Ustawy Fermy Praktycznej im. Tomasza Klonowskiego, TMZC, Ciechanów 2012
Jerzy Pełka, Początki szkolnictwa rolniczego, „Mazowsze Ciechanowskie – moja mała ojczyzna”, Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe, Ciechanów 1996, s. 219-222
1 Dwie wcześniejsze tablice z lat 80-tych ufundowane przez ZSL nie zachowały się do XXI w.
2 Franciszek Rajkowski opiekował się i wspierał w rozwoju dwóch wybitnych artystów polskich, którzy osiągnęli międzynarodowa sławę: Bolesława Biegasa z Koziczyna i Henryka Kunę, który kształcił się początkowo na rabina w Ciechanowie.
3 Patrycja Holec, Ku czci „Przyjaciół ludu”, „Tygodnik Ciechanowski” z 17 XI 2009 r., s. 8
4 Maria Klonowska, Głowa państwa. Prezydent Ignacy Mościcki z wizytą w Sokołówku, „Reducie niepodległej Polski” [w:] Prezydentowi prof. Ignacemu Mościckiemu – w 150. rocznicę urodzin. Pokłosie konferencji naukowe i wystawy w stulecie odzyskania niepodległości, Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie, Ciechanów 2018, s. 257-260