Lokalizacja: Sokołówek, gm. Ciechanów, ul. Parkowa 1 – fragment budynku, (pozostałość po wyburzeniu szkoły przez Niemców)

Odsłonięcie: 12 XI 2013

Materiał: czarny marmur; wymiary: 800 mm x 600 mm

W testamencie Tomasza Klonowskiego znalazł się zapis, że jego majątek nie może przejść w żadne prywatne ręce, a hipoteka majątku nigdy nie może być obciążona żadnym zobowiązaniem. Darczyńca pragnął, aby w Sokołówku powstała szkoła, kształcąca młodych włościan, wolna od uprzedzeń klasowych, demokratyczna i z ducha polska. Obawiał się jednak, czy da się uzyskać zgodę władz carskich na utworzenie takiej placówki oświatowej. W takim przypadku majątek Sokołówko miał przejść na własność instytucji szerzącej wiedzę dla ludu, jaka była Kasa Pomocy Naukowej Józefa Mianowskiego w Warszawie.

Testament Tomasza Klonowskiego czekał na wykonanie do 1909 roku, a więc 10 lat. Nie sprzyjał temu klimat polityczny w Królestwie Polskim i niechętne stanowisko władz rosyjskich w Petersburgu, zupełnie niezainteresowanych rozwojem oświaty ludowej na ziemiach polskich. Wobec tych trudności, gdy starania u władz rosyjskich nie przynosiły rezultatu, a wybudowanie i utrzymanie szkoły z tylko z dochodów majątku okazało się niemożliwe, Franciszek Rajkowski – egzekutor testamentu powołał fundację, w skład której weszli na prośbę doktora, m.in. Jan Konopnicki, Jadwiga Dziubińska, Regina i Marcjan Zienkiewiczowie. Wieloletni upór i wysiłek ludzi skupionych wokół Franciszka Rajkowskiego doprowadził do powstania Komitetu Opiekuńczego Szkoły, w którym największą rolę pełniła sekretarz Regina z Rajkowskich Zienkiewiczowa. Wysiłki komitetu były torpedowane przez konserwatywne środowiska ziemiańskie, niechętne Rajkowskiemu i jego działalności. Wpływy z dzierżawy majątku Sokołówek, które po śmierci żony Tomasza Klonowskiego, Marii Klonowskiej w 1903 roku wpływały na rachunek Fundacji, nie wystarczały na budowę budynku szkoły i prowadzenie spraw gospodarczych. W tej sytuacji Franciszek Rajkowski konieczne wydatki pokrywał z własnej kieszeni. Wspierała go w tym najbliższa rodzina i osoby bezpośrednio zainteresowane utworzeniem szkoły. Podjęto wspólną z czasopismem „Zaranie” akcję zbierania funduszy na budowę szkoły. Umiejętnie przeprowadzona na szeroką skalę w prasie akcja popularyzująca nowo powstającą placówkę oświatową przyniosła nadspodziewane rezultaty. Zaczęły napływać datki pieniężne i materiały budowlane, sadzonki drzew owocowych i pomoce naukowe. Paromiesięczna zbiórka pozwoliła zgromadzić środki, umożliwiające otwarcie pierwszego nieoficjalnego kursu w październiku 1908 roku. Niestety, dosłownie w przeddzień otwarcia szkoły jesienią 1908 roku zmarł niespodziewanie na zawał serca Franciszek Rajkowski. Umarł na placu budowy, nadzorując prace budowlane. Był to niezwykle bolesny cios dla Fundacji. Budowa nowoczesnego gmachu szkoły, trwająca od 1907 roku według projektu inżyniera architekta Witkiewicza z Nałęczowa, stanęła. Nowym kuratorem zgodnie z zapisem w testamencie Tomasza Klonowskiego, został brat Franciszka Rajkowskiego, Władysław Rajkowski, farmaceuta z Kazimierza nad Wisłą. Mimo tych trudności zdecydowano się rozpocząć nauczanie, adaptując na potrzeby szkoły dwie izby w budynku inwentarskim zakupionym na wystawie rolniczej w Ciechanowie w 1907 roku przez F. Rajkowskiego i Jadwigę Dziubińską. Oficjalne otwarcie szkoły nastąpiło 15 listopada 1909 roku po uzyskaniu zgody władz rosyjskich. Szkoła dla chłopców włościańskich została zatwierdzona pod rosyjską nazwą „Sielsko-Choziajstwiennaja Fierma im. T. Klonowskogo” z językiem polskim jako wykładowym na zajęciach praktycznych. Jej otwarcie nastąpiło podczas pierwszego nielegalnego zjazdu chłopskiego w Gołotczyźnie. Po latach Regina Zienkiewiczowa, córka Franciszka Rajkowskiego tak wspominała tamten dzień:

14 listopada w szkole rolniczej dla dziewcząt w Gołotczyźnie – pod pretekstem wystawy rolniczej – odbył się pierwszy zjazd chłopski. W zjeździe tym brali również udział chłopcy, kandydaci do szkoły w Sokołówku. Zebrani na zjeździe, w liczbie ok. 500 osób, następnego dnia przeszli pieszo z Gołotczyzny do Sokołówka, gdzie nastąpił drugi akt uroczystości zjazdu, otwarcie szkoły dla chłopców. Szkołę otwierano w pomieszczeniu warsztatów, które pięknie urządziły i udekorowały gołotczyźnianki. Były to dwie przestronne izby: jedna – służyła za uczelnię, pracownię i jadalnię, druga – za sypialnię z 30 łóżkami i umywalnią¹.

Na początek przyjęto do szkoły 30 chłopców. Adept do szkoły musiał mieć ukończone 18 lat, posiadać umiejętność pisania i czytania, siennik bez słomy oraz komplet bielizny pościelowej. Nauka trwała 5 zimowych miesięcy i była bezpłatna. Obowiązywała jedynie opłata w wysokości 5 rubli miesięcznie, a od 1912 r. – 7 rubli za mieszkanie i wyżywienie. W szkole obowiązywał język polski jako wykładowy na zajęciach praktycznych z zakresu rolnictwa, hodowli, ogrodnictwa i prac warsztatowych, z zastrzeżeniem, że nauka teoretyczna nie będzie prowadzona.

Jadwiga Dziubińska, której powierzono kierownictwo placówki, opracowała program nauczania, na podstawie swych doświadczeń z pracy w Pszczelinie i Kruszynku. nadający szkole charakter uniwersytetu ludowego. Słuchacze otrzymywali podczas wykładów i dyskusji solidny zasób wiedzy ogólnej, pozwalający młodym ludziom orientować się w sprawach gospodarczych, społecznych, prawnych i światopoglądowych. Uczyli się także zasad higieny, pomiarów gruntu, melioracji, podstaw hodowli, weterynarii, ekonomiki i rachunkowości rolnej. Do tego dużo zajęć praktycznych w gospodarstwie z wykorzystaniem maszyn rolniczych stosowanych w uprawie ziemi, hodowli bydła i trzody chlewnej, mleczarstwie, sadownictwie, pszczelarstwie i innych zawodach okołorolniczych. Ważnym elementem edukacji było kreowanie postaw patriotycznych i niepodległościowych. W jaki sposób udawało się nauczycielom i wykładowcom realizować taki program w warunkach cenzury rosyjskiej, pozostanie ich tajemnicą. Do grona wykładowców należeli: Jadwiga Dziubińska, Maksymilian Malinowski, Tomasz Nocznicki, Stanisław Wojciechowski – późniejszy prezydent RP, Aleksandra Bąkowska, Aleksander Świętochowski, Marcjan Zienkiewicz, Zdenek Gayer, Irena Kosmowska, Stefania Sempołowska.

Pomimo ciągłych trudności materialnych i niechęci środowisk ziemiańskich Sokołówek stał się wkrótce znanym w kraju ośrodkiem wiedzy i kultury wiejskiej. Spośród słuchaczy wielu zasłużyło się krajowi na różnych polach: Piotr Sobczyk i Wojciech Sosiński, Stanisław Kielak – zostali posłami na Sejm II RP. Kajetan Szawczuk – wyrósł na czołowego poetę nurtu ludowego. W latach 1909-1914 szkolę ukończyło 186 uczniów na pięciu kursach. Wszyscy zostali w swych środowiskach lokalnymi cenionymi rolnikami i działaczami społecznymi. Dzięki nim powstawały domy ludowe, spółdzielnie, straże pożarne, świetlice i biblioteki. Szkołą opiekował się Komitet Opiekuńczy Fundacji Szkoły Rolniczej im. T. Klonowskiego w składzie: Władysław Rajkowski – prezes, Marcjan Zienkiewicz – skarbnik, Regina Zienkiewiczowa – sekretarz oraz Jan Konopnicki, Brunon Tyszka – inżynier z Koziczyna, Czesław Mejro – adwokat z Warszawy, Jadwiga Dziubińska – kierowniczka szkoły – jako członkowie.

W okresie międzywojennym ukończono budowę głównego budynku szkoły, w którym znalazły siedzibę kolejne placówki oświatowe: Uniwersytet Ludowy, Seminarium dla Nauczycielek Szkół Rolniczych oraz przedszkole. W dwudziestoleciu międzywojennym stał się Sokołówek ważnym ośrodkiem oświaty rolniczej o zasięgu wykraczającym daleko poza północne Mazowsze.

W latach 1919-1923 zarząd nad szkołą sprawował Instytut Oświaty i Kultury im. S. Staszica. W czasie wojny polsko-rosyjskiej pomieszczenia szkolne uległy znaczącej dewastacji, a bolszewicy w ciągu kilku dni rozgrabili majątek szkoły. Instytut zarządzający szkołą w Sokołówku, wystąpił z propozycją do władz wojskowych, by właśnie tu organizować kursy dla przyszłych osadników wojskowych. Po wojnie w 1920 roku marszałek J. Piłsudski nadawał duże majątki ziemskie na Kresach Wschodnich zasłużonym żołnierzom i oficerom, także żołnierzom dotkniętym trwałym inwalidztwem. Ustawa sejmowa z 17 XII 1920 roku o nadaniu ziemi ornej żołnierzom Wojska Polskiego określała bardzo korzystne warunki przejmowania ziemi przez żołnierzy. Osadnicy otrzymywali również możliwość dokształcenia, jako że większość z nich nie miała wcześniej nic wspólnego z gospodarką rolną i trzeba było przygotować ich teoretycznie i praktycznie do prowadzenia gospodarstw rolnych. Pod te potrzeby w l. 1921-1922 zorganizowano w Sokołówku dwa pięciomiesięczne kursy, w trakcie których przeszkolono 80 osadników².

W 1938 r. otwarto w Sokołówku Seminarium dla Nauczycielek Szkół Rolniczych oraz Uniwersytet Ludowy. Szkoły użytkowały 70 mórg, a pozostałe grunty majątku (ok. 220 ha) jako dzierżawione miały przynosić dochód na ich utrzymanie. Dzierżawcą w tym czasie był Edmund Urbanowski, dobry gospodarz i przyzwoity człowiek. Kres działalności szkół w Sokołówku położyła napaść Niemiec hitlerowskich na Polskę we wrześniu 1939 roku. W czasie okupacji Niemcy utworzyli tu jedną z baz Luftwaffe, lotnisko – najpierw bojowe, wkrótce przekształcone na szkoleniowe. W budynku szkoły mieścił się sztab lotniska. Wokół znajdowały się baraki dla lotników i warsztaty naprawcze, schrony na samoloty i podziemne zbiorniki paliwa lotniczego. Opuszczając to miejsce w 1945 r. hitlerowcy wysadzili wszystkie budynki w powietrze, nie oszczędzając budynku szkoły. Szkoły już nigdy nie reaktywowano, mimo ogromnych wysiłków córki F. Rajkowskiego, Reginy Zienkiewiczowej, głównej patronki Sokołówka od 1909 roku.

Tablicę umieszczono na ocalałym z wojny fragmencie budynku szkoły 12 listopada 2013 r. podczas obchodów Święta Niepodległości. Zbiorowego aktu odsłonięcia dokonali: E. Sadowski – prezes TMZC, B. Grzankowski – wiceprezes TMZC, fundator i wykonawca tablicy, S. Morawski – starosta ciechanowski, M. Klonowska – przewodnicząca Społecznego Komitetu Przywracania Pamięci o Sokołówku, M. Kiwit – wójt Gminy Ciechanów i I. Olszewski przewodniczący Rady Gminy. Ważnym uczestnikiem uroczystości odsłonięcia tablicy była młodzież z ciechanowskich gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, która uczestniczyła w Międzyszkolnym Konkursie Historycznym „Polaków drogi do wolności po klęsce Powstania Styczniowego na przykładzie Sokołówka/ Uczestnicy konkursu wykazali się znakomitą wiedzą z zakresu spraw związanych z działalnością społeczno-oświatową mieszkańców ziemi ciechanowskiej na przełomie XIX/XX w. w zaborze rosyjskim. Dwoje zwycięzców w ramach nagrody ufundowanej przez europosłankę Danutę Hubner pojechało do Brukseli z wizytą studyjną w siedzibie Unii Europejskiej³.

Sugestie bibliograficzne:

Maria A. Klonowska, Czy zapłoną światła w Sokołówku? Historia szkoły w setną rocznicę zatwierdzenia Ustawy Fermy Praktycznej im. Tomasza Klonowskiego, TMZC, Ciechanów 2012

Regina Zienkiewiczowa, W pięćdziesiątą rocznicę śmierci Tomasza Klonowskiego, patrona Fundacji jego imienia w Sokołówku pod Ciechanowem, tekst datowany 31 maja 1949 roku, maszynopis w zbiorach AZHRL w Warszawie, Archiwum Sokołówka, sygn.. S-6, k.6