Lokalizacja: przy ul. Warszawskiej na pasażu M. Konopnickiej w Ciechanowie na wprost kamienicy Wesołowskich

Odsłonięcie: 23 X 1977 Materiał: czarny marmur Wymiary: 490 mm x 1.100 mm

Tablica umieszczona na stylizowanym murze upamiętnia utworzenie pierwszej na ziemi ciechanowskiej placówki kultury, nazwanej Domem Ludowym, utworzonym w 1907 roku przez ciechanowski oddział Towarzystwa Kultury Polskiej¹. Przypomina też osoby, które przyczyniły się do powstania Domu Ludowego, tj. Franciszka Rajkowskiego oraz Marię Konopnicką. Znakomita polska poetka znała i ceniła Aleksandra Świętochowskiego, który był założycielem Towarzystwa, mógł więc też pomóc w utworzeniu oddziału w Ciechanowie. Z kolei doktor Franciszek Rajkowski wielokrotnie diagnozował Posła Prawdy, kiedy ten przebywał w podciechanowskiej Gołotczyźnie. Dzięki tym wybitnym postaciom powstał w Ciechanowie oddział Towarzystwa. W 1908 roku było już w Polsce czterdzieści takich oddziałów. W Ciechanowie utworzono Dom Ludowy, który miał zaspakajać aspiracje kulturalne mieszkańców prowincjonalnego w gruncie rzeczy miasteczka. Franciszek Rajkowski przeznaczył na ten cel swój dom. Organizowano tu odczyty, spotkania z twórcami, kolportowano prasę warszawską, dyskutowano i analizowano wydarzenia krajowe bądź lokalne. Znalazła tu swe miejsce także biblioteka, której założycielką i kierowniczką była zasłużona działaczka społeczna Maria Raniecka. Dom spłonął w latach 60-tych XX wieku. Dziś w tym miejscu znajduje się postument z tablicą pamięci.

Maria Konopnicka związała się z naszym miastem przez syna Jana, który zamieszkał w Ciechanowie w 1903 r. i był członkiem zarządu Towarzystwa Kultury Polskiej. Znakomita polska poetka żywo interesowała się sprawami kultury w Ciechanowie i działalnością Jana w tym zakresie. W liście do syna datowanym 7 lutego 1909 roku z Abacji² pisała:

Ogromnie się ucieszyłam, wyczytawszy w „Kurierze” wczorajszym, że w Ciechanowie najwyżej stoi w rozwoju działalność Tow[arzystwa] Kultury Polskiej, jak się to okazało na zjeździe, oraz że Ciebie wybrali przewodniczącym posiedzenia i obrad, oczywiście uznając dużo Twojej zasługi w tym Towarzystwie. Czuję w tym własny jakby zaszczyt, że to spotkało Ciebie. No, jeśli Ty, przy wszystkich swoich zajęciach, masz jeszcze dość energii na to, żeby prowadzić owo koło ciechanowskie tak dobrze, to jest prawie pewnym, że i temu Przedwojewu dasz radę i wyprowadzisz wszystko na zupełnie dobrą drogę³.

Początkowo jej najmłodszy syn Jan dzierżawił od hrabiego Radziwiłła młyn nad Skierniewką w Arkadii⁴. Jego matka, słynna już wówczas poetka, była w latach 1893-1903 częstym gościem u syna. Do dzisiaj zachował się dom, administrowany aktualnie przez Muzeum w Arkadii, w którym Jan mieszkał z rodziną i najprawdopodobniej przebywała jego sławna matka. Właścicielem dóbr nieborowskich był hrabia Michał Piotr Radziwiłł herbu Trąba (1853-1903), światły człowiek z artystycznymi ambicjami. Pisał wiersze i utwory sceniczne, rysował i projektował meble. Interesował się sprawami publicznymi, angażował się w działalność filantropijną i kulturalną. Był prezesem Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności, członkiem Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, także założycielem przytułku dla bezdomnych chłopców, który nazwał Nazaretem.

Jan czuł się w Arkadii znakomicie, organizował spotkania rodzinne. Zarówno on jak i matka rozważali nawet możliwość osiedlenia się w Arkadii na stałe. Jednak plany te nie powiodły się i Jan postanowił opuścić Arkadię. W znalezieniu nowego miejsca pracy pomogła mu oczywiście jego sławna i posiadająca liczne znajomości matka.

Maria Konopnicka współpracowała z hr. Adamem Krasińskim (1870-1909), wnukiem Zygmunta Krasińskiego i ordynatem opinogórskim, z wykształcenia doktorem prawa, poetą i publicystą⁵. Kiedy w 1901 r. hrabia został wydawcą i redaktorem Biblioteki Warszawskiej, niemal od razu wystosował do poetki zaproszenie do współpracy. Dzięki tej znajomości Jan otrzymał w dzierżawę hrabiowski młyn na Łydyni w Ciechanowie, gdzie zamieszkał w 1903 roku, angażując się jednocześnie w życie miasta. Nie była to jedyna pomoc, jakiej doświadczył od swojej ukochanej matki. W 1905 roku otrzymał od niej lwią część honorarium za jubileuszowe wydanie jej dzieł z przeznaczeniem na zakup niewielkiego majątku w Przedwojewie pod Ciechanowem. Odtąd Jan Konopnicki stał się poważanym na ziemi ciechanowskiej obywatelem ziemskim, a jego sławna matka wspierała go w działalności społecznej i kulturotwórczej.

Pomysł upamiętnienia twórców Domu Ludowego w Ciechanowie zrodził się w kręgu działaczy TMZC w 1974 roku. Robert Bartołd zaproponował, aby kamień pamięci ze stosownym napisem umieścić przy ul. Warszawskiej, gdzie znajdował się dom Franciszka Rajkowskiego, przekazany przez światłego darczyńcę na siedzibę Domu Ludowego. Uznano, że najtrafniejszym terminem upamiętnienia będzie 70-ta rocznica zawiązania w Ciechanowie oddziału Towarzystwa Kultury Polskiej, które podjęło się właśnie utworzenia Domu Ludowego. Postanowiono jednocześnie, aby uroczystość upamiętnienia wkładu Marii Konopnickiej w rozwój kultury w Ciechanowie połączyć z Walnym Zgromadzeniem TMZC w dn. 23 października 1977 roku. Przed działaczami stanął poważny problem zdobycia środków finansowych na tablicę, znalezienie najlepszego rozwiązania plastyczno-architektonicznego terenu przy ul. Warszawskiej, znalezienie wykonawcy oraz uzyskanie zgody władz miasta na usytuowanie w centrum miasta postumentu z tablicą. Zadanie to działacze TMZC (m.in. R. Bartołd, B. Kamiński, J. Szymański) wykonali chyba dobrze, bo uroczystość odsłonięcia postumentu odbyła się w zaplanowanym terminie, miała godną oprawę, a miejsce usytuowania przy ul. Warszawskiej na wprost kamienicy Wesołowskich do dziś kojarzone jest z twórcami Domu Ludowego: Franciszkiem Rajkowskim i Marią Konopnicką. Oficjalna nazwa tego miejsca między ul. Warszawską a ul. 11. Pułku Ułanów Legionowych (w 1977 r. ul. K. Świerczewskiego), na wysokości kamienicy Wesołowskich, została szybko zaakceptowana przez mieszkańców Ciechanowa i nosi do dziś nazwę Pasażu Marii Konopnickiej.

Z okazji odsłonięcia tablicy odbyło się interesujące sympozjum poświęcone twórczości i działalności społecznej Marii Konopnickiej. Przygotowano z tej okazji piękny ekslibris i pamiątkowy znaczek upamiętniający 20-lecie TMZC.