Lokalizacja: PCKiS w Ciechanowie, ul. Strażacka 5

Odsłonięcie: 24 XI 2012 w trakcie obchodów 100-lecia kina w Ciechanowie

Materiał: czarny marmur; wymiary: 600 mm x 500 mm

Sztuką w sensie jak najbardziej ogólnym nazywamy pewną część dorobku kulturowego ludzkości, utrwaloną w postaci różnorodnych dzieł artystycznych. Ta właśnie różnorodność stanowiła o bogactwie dorobku artystycznego, ale jednocześnie wymuszała konieczność zdefiniowania sztuki i wskazania dziedzin twórczości, w których przejawiała się ludzka potrzeba tworzenia. W okresie starożytnym sztukę utożsamiano ze ściśle określonymi regułami tworzenia, co pozwalało w poczet sztuki zaliczyć nie tylko retorykę i strategię, ale również garncarstwo i krawiectwo. Ale poezję już nie, bo przecież nie utarty sposób tworzenia, a natchnienie decydowało o kształcie wypowiedzi poetyckiej. W średniowieczu wyodrębnił się podział na sztuki wyzwolone, czyli angażujące umysł (artes liberales) i pospolite czyli wymagające wysiłku fizycznego (artes vulgares). Do siedmiu sztuk wyzwolonych zaliczano gramatykę, retorykę, logikę, arytmetykę, geometrię, astronomię i muzykę, do sztuk pospolitych (mechanicznych) m.in. rzeźbę, malarstwo i architekturę. W okresie renesansu zaczął się proces wyodrębniania się sztuk, nazwijmy je umownie, artystycznymi. Sztuka uzyskiwała rangę nauki, a dzieła artystyczne próbowano klasyfikować jako obrazowe, pamięciowe, muzyczne i umysłowe. W połowie XVIII w. francuski filozof oświeceniowy Charles Batteux wprowadził pojęcie sztuk pięknych (beaux-arts), zaliczając do nich malarstwo, rzeźbę, architekturę, muzykę, wymowę, poezję, taniec i teatr. W XIX w. sztuka uniezależniła się na trwale od rzemiosła, wiążąc się z pojęciem twórczości artystycznej w dzisiejszym rozumieniu. Tym samym zyskała autonomię i wysoki status społeczny, a twórcy prawo kreowania własnych rozwiązań formalnych, artystycznych i ideowych.

W XIX, a zwłaszcza w XX wieku, pojawiły się w obrębie szeroko rozumianej sztuki pojawiły się nowe tendencje i zjawiska kulturowe. Spośród nich trzeba wskazać co najmniej kilka: rezygnację z definiowania sztuki, oddzielenie się sztuki od wartości estetycznych, niekiedy również etycznych, awansowanie do rangi sztuki nowych dziedzin, takich jak rzemiosło artystyczne, wzornictwo przemysłowe, a także kabaret, piosenka i muzyka taneczna, wodewil (tzw. podkasana muza), ostatnio także heppening, performance, graffiti.

Koniec XIX wieku to także początek kina, nowej dziedziny sztuki, którą z uwagi na wysoką wartość artystyczną dzieł i ogromne społeczne uznanie nazwano X Muzą. W drugiej połowie XX w. miano XI Muzy otrzymała telewizja, nieco później za XII Muzę uznano Internet i gry komputerowe.

Muzami w mitologii greckiej nazywano boginie opiekujące się sztuką i nauką. Najpotężniejszymi ośrodkami kultu muz były w tym czasie Delfy, Parnas i Helikon. Starożytni autorzy, choćby Hezjod i Apollodoros, wymieniali dziewięć tzw. muz olimpijskich, będących córkami Zeusa i Mnemosyne. Każda z muz opiekowała się konkretną dziedziną sztuki lub nauki i miała przydzielony atrybut. Wszystkie miały zdolność wieszczenia i występowały w orszaku Apollona¹.

Historia filmu sięga 1895 roku, kiedy odbył się pierwszy pokaz kinowy przy użyciu kinematografu. Pionierami polskiej kinematografii byli znakomici wynalazcy: Kazimierz Prószyński, Piotr Lebiedziński i Bolesław Matuszewski. K. Prószyński skonstruował w 1894 r. pleograf², a P. Lebiedziński rok później kinematograf. Bolesław Matuszewski z bratem Zygmuntem założył w 1895 r. w Warszawie pierwszą w Polsce wytwórnię filmową o nazwie Paryska Fotografia Lux , w której zatrudnił kilku operatorów. W wytworni powstało kilkanaście krótkich filmów dokumentalnych, rejestrujących życie codzienne Warszawy, także sceny z rodziną carską oraz sceny z dworów niemieckiego i austriackiego. Pierwsze pokazy filmowe w Polsce miały miejsce już w 1896 roku. Premierowy pokaz przy użyciu kinematografu Edisona odbył się 18 lipca, kolejny 14 listopada została przeprowadzony przez zespół operatorski Luisa Lumiere’a. Natomiast pierwsze kino na ziemiach polskich pod znamienną nazwą Gabinet Iluzji zostało założone w Łodzi w 1899 roku przez braci Antoniego i Władysława Krzemińskich.

Kolejną wytwornię filmową założył Kazimierz Prószyński. Towarzystwo Udziałowe Pleograf realizowało filmy kręcone przy pomocy pleografu. Wytwórni tej zawdzięczamy pierwsze filmy z udziałem polskich aktorów. W Powrocie birbanta i Przygodzie dorożkarza wzięli udział wybitni polscy aktorzy teatralni Kazimierz Junosza-Stępowski i Władysław Neubelt. W 1908 r. powstała uważana za pierwszy polski film fabularny Pruska kultura w reż. Mojżesza Towbina, której wymowa wymierzona była w politykę Prus wobec Wielkopolski. W tym samym roku weszła na ekrany komedia G. Meyera Antoś po raz pierwszy w Warszawie, uważana za pierwszy polski film fabularny pokazany w kinie. W 1909 r. Aleksander Hertz założył wytwórnię filmową Sfinks, która zdominowała produkcję filmową w Polsce do 1939 roku. Produkowała głównie popularne melodramaty, ściskające serca widowni. Wypromowała wielką gwiazdę Polę Negri (Niewolnica zmysłów -1914), stworzyła polską wersję dramatu o wymowie patriotycznej, np. Carat i jego słudzy. W ten sposób powstawał powoli polski przemysł filmowy. Nowa dziedzina sztuki zyskała obywatelstwo, a kina, jak teatry, stały się miejscami sztuki.

W krótkim szkicu o historii kina nie może zabraknąć informacji o braciach Warner, producentach filmowych i właścicielach najpotężniejszej chyba wytwórni filmowej Warner Brothers. Mało kto wie, że bracia Warnerowie pochodzili z … Krasnosielca, niewielkiej miejscowości leżącej na skraju Kurpi i północnego Mazowsza. Byli dziećmi żydowskiego szewca Benjamina Wonsala i Pearl Leach z domu Richenbaum. Rodzice w 1876 r. zawarli związek małżeński i jeszcze przed wyemigrowaniem do Ameryki dochowali się szóstki dzieci, z których jedno zmarło w dzieciństwie. Krasnosielc był biednym miasteczkiem na terenie zaboru rosyjskiego, gdzie nierzadko zdarzały się akty przemocy wobec Żydów, których dopuszczali się nikczemnicy różnej maści i narodowości, tolerowani przez rosyjskie władze. Benjamin Wonsal postanowił szukać szczęścia za oceanem. W 1888 r. dotarł do Ameryki i osiadł w Baltimore, gdzie wkrótce dotarła do męża żona z dziećmi. Bracia: Albert (Aaron), Sam (Szmul) i Harry (Hirsz) oraz urodzony w Kanadzie Jack (Itzhak) zastawiając rodzinny majątek, tj. konia o imieniu Bob oraz sprzedając zegarek ojca, zyskali kapitał, który przeznaczyli na zakup pierwszego projektora filmowego. 20 lat później w 1923 roku założyli wytwórnię filmową, która obecnie jest jedną z największych na świecie. Współpracowali z nią najznakomitsi reżyserzy i aktorzy, m.in. Clint Eastwod, Mel Gibson, Stanley Kubrick. Główna siedziba wytwórni znajduje się w Burbank pod Los Angeles w Kalifornii.

Pierwsze kino w Ciechanowie pod nazwa Iluzjon „Oaza” powstało w 1912 roku z inicjatywy rzutkiego przedsiębiorcy Marcelego Skalskiego. Znajdowało się w budynku Domu Parafialnego, który był już zbudowany z myślą o projekcjach filmowych. Kino funkcjonowało przez niespełna rok, na następne trzeba było czekać cztery lata. W 1916 roku grupa ciechanowian zawiązała spółkę, która utworzyła Kino-Teatr „Apollo”. Mieściło się w tzw. Szopie Strażackiej przy ul. 17-Stycznia 6, w pasie biegnącym poniżej ulicy. Po zakończeniu działań wojennych w 1918 roku kino „Apollo” wykupiła spółka obywateli, m.in. panowie Mierzejewski, Jezierski i inni. Zmienili nazwę na Kino-Teatr „Polonja”, zainwestowali w urządzenia konieczne do projekcji filmów. Spółka rozpadła się w 1920 roku ze względu na toczącą się wojnę. Tym samym przestało istnieć kino. Lepsze czasy dla ciechanowskiej kinematografii nadeszły dopiero w 1921 roku, kiedy to niezwykle przedsiębiorczy pan Żmudczyński zbudował przy Zielonym Rynku (obecnie Placu Kościuszki) budynek specjalnie przeznaczony na kino. Nowa „Polonia”, udźwiękowiona w 1931 roku, była nowoczesna i elegancka, przetrwała do czasów współczesnych³. O dalszych losach kina w Ciechanowie pisze niezwykle zajmująco Ewa Krysiewicz w publikacji przygotowanej na jubileusz stulecia kina.

Uroczyste obchody 100-lecia kina w Ciechanowie objął patronatem Polski Instytut Sztuki Filmowej i Starosta Ciechanowski, a zorganizowało Powiatowe Centrum Kultury i Sztuki. 24 listopada 2012 r. odbyło się odsłonięcie tablicy pamiątkowej sygnowanej przez Towarzystwo Miłośników Ziemi Ciechanowskiej, ufundowanej i wykonanej przez Bernarda Grzankowskiego. Głównym elementem uroczystości jubileuszowych była prezentacja publikacji Ewy Krysiewicz 100 lat kina w Ciechanowie. Otwarto również dwie wystawy Plakat filmowy i Historia kina w Ciechanowie. Dla wszystkich uczestników jubileuszu, honorowych gości i ciechanowskich miłośników kina przygotowano projekcję archiwalnego filmu Bestia (znanego też pod tytułem Kochanka apasza) z 1916 r. z Polą Negri i Marią Dulębianką w reżyserii Aleksandra Hertza oraz pokaz trójwymiarowego filmu w technologii 3D z 2011 r. pt. Pina w reżyserii Wima Wendersa.

Sugestie bibliograficzne:

Jerzy Toeplitz, Historia filmu polskiego, WAiF, Warszawa 1966

Jerzy Płażewski, Historia filmu 1895-2005, Warszawa 2007

Tadeusz Lubelski, Konrad Zarębski, Historia kina polskiego, Warszawa 2007