Lokalizacja: Ciechanów, ul. Wojska Polskiego 54 – brama koszar
Odsłonięcie: 11 XI 2004
Materiał: czarny granit; wymiary: 800 mm x 600 mm, fundator i wykonawca Bernard Grzankowski
Na bramie koszar przy ul. Wojska Polskiego, w których jeszcze do niedawna stacjonował 1. Ciechanowski Pułk Artylerii im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, znajduje się kilka marmurowych tablic. Upamiętniają one stacjonujące tu oddziały wojska, Ciechanów bowiem od XIX wieku był miastem garnizonowym. Koszary zostały wybudowane przez władze carskiej Rosji po krwawym stłumieniu powstania styczniowego. Najstarsze budynki zostały wybudowane w latach 1880-1890 i posiadają status zabytków.
W koszarach stacjonował początkowo 32. Kremenczucki Pułk Piechoty1. Po opuszczeniu Polski przez Rosjan w 1915 r. czasowo stacjonowały w koszarach dwie jednostki Legionów Polskich, które przybyły do Ciechanowa w listopadzie 1916 roku lub 28 lutego 1917 roku2. Po odzyskaniu niepodległości w Ciechanowie rozpoczęto formowanie 32. Pułku Piechoty, a w czerwcu 1921 r. ciechanowskie koszary zajął 11. Pułk Ulanów Legionowych im. Marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza. Po II wojnie światowej w 1947 r. rozlokował się w mieście 3. Berliński Pułk Zmechanizowany. W 1994 r. jednostka – w ramach standardów NATO została rozformowana, a na jej bazie powstał 1. Ciechanowski Pułk Artylerii Mieszanej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego. W 2000 r. pułk w ramach reorganizacji sił zbrojnych RP został przeformowany na 1. Ciechanowski Pułk Artylerii, który formalnie został zlikwidowany 10 lat później, równo z końcem 2010 r. Pozostały po ostatniej jednostce kompleks koszarowy, mający ok. 38 ha powierzchni i zabudowany prawie 100 obiektami, został przejęty do zasobu Agencji Mienia Wojskowego. Ciechanów, miasto garnizonowe od ponad 100 lat, pozostało bez opieki wojska. Obecnie część koszar zajmuje dowództwo 5 Mazowieckiej Brygady Obrony Terytorialnej oraz 51. batalion lekkiej piechoty.
Wróćmy zatem do bramy koszar. Jedna z tablic sygnowana przez TMZC w 2004 roku upamiętnia formowanie w grodzie nad Łydynią 32 Ciechanowskiego Pułku Piechoty, jednego z ważnych oddziałów Wojska Polskiego.
W listopadzie 1918 roku z polecenia Rady Regencyjnej przybył do dowództwa XII Okręgu Wojskowego w Ciechanowie pułkownik Jan Szyszkowski, by z grupą oficerów zorganizować pułk piechoty3. Musiał być tu jednak już wcześniej, skoro uczestniczył w planach rozbrajania stacjonujących w mieście oddziałów niemieckich. Początkowo komisje werbunkowe spotkały się z niechęcią obywateli, którzy nieufnie odnosili się do zarządzeń Rady Regencyjnej. Dopiero 11 listopada nastąpiło samorzutne rozbrajanie Niemców w poszczególnych obwodach okręgu. Wkrótce wszystkie miasta północnego miasta były wolne, zaczęto formować cywilne władze administracyjne. Już w kilka godzin po rozbrojeniu garnizonu niemieckiego i zajęciu koszar płk Szyszkowski przystąpił do organizacji pułku piechoty, opierając się na członkach ciechanowskiego okręgu POW. Była to konsekwencja decyzji Józefa Piłsudskiego o wcieleniu POW do armii polskiej. Dopiero wówczas na przełomie listopada i grudnia zaczęli przybywać do Ciechanowa peowiacy z okolicznych obwodów i ochotnicy, gremialnie stawiając się w punktach werbunkowych, by zasilić szeregi odrodzonego Wojska Polskiego. Wszyscy zdawali sobie sprawę z zagrożeń polskich granic na wschodnich rubieżach kraju. Zaopatrzenie nadciągających rekrutów, zwłaszcza w pierwszych dniach werbunku, nastręczało wiele trudności. Ogromną pomoc okazali ciechanowianie skupieni w Komitecie Pomocy Żołnierzowi Polskiemu, dostarczając żołnierzom wyżywienie i umundurowanie4. Gdy płk Szyszkowski opuszczał Ciechanów 14 listopada, pod bronią było już 400 żołnierzy, dysponujących jednak zbyt małą ilością karabinów. Nowym organizatorem pułku został płk Michał Milewski, a po nim ponownie płk Szyszkowski (13-17 XII 1918). Do pułku zgłaszali się ochotnicy zorganizowani w POW. W ciągu kilku zaledwie tygodni udało się sformować trzy bataliony przyszłego pułku. Ogromną pomoc okazali ciechanowianie skupieni w Komitecie Pomocy Żołnierzowi Polskiemu, dostarczając żołnierzom wyżywienie i umundurowanie5.
15 grudnia została odprawiona msza św., a żołnierze złożyli ślubowanie. Dumnie i radośnie brzmiały słowa przysięgi: Kraju ojczystego i dobra narodowego do ostatniej kropli krwi bronić będziemy. Pod koniec grudnia dwie kompanie marszowe zostały skierowane na front do Małopolski. 13 stycznia 1919 roku I i II batalion, uzupełnione o dwie kompanie karabinów maszynowych i tabor, zostały przetransportowane w rejon Małkini i Czyżewa, a stąd, po krótkim szkoleniu, w rejon Włodzimierza Wołyńskiego na front polsko-ukraiński. Pułk pod dowództwem ppłk. Jana Sandeckiego znalazł się w składzie Dywizji Litewsko-Białoruskiej. W Ciechanowie pozostał czasowo zalążek III batalionu pod dowództwem mjr. Stefana Dąb-Biernackiego, który wkrótce stał się silną jednostką wojskową. Pod koniec stycznia został wysłany do Wilna i po dwóch tygodniach dołączył do macierzystego pułku. W jego szeregach z wojskami ukraińskimi walczyło wielu ciechanowian, dawnych peowiaków, m.in. Józef Król, Oktawian Jastrzębski. Tadeusz Zarzycki, bracia Wyzińscy: Adam, Kazimierz, Wacław, Wiktor i inni.
I i II batalion chrzest bojowy przeszedł 27 stycznia 1919 r. nad rzeką Ług w okolicach Włodzimierza Wołyńskiego. W trakcie walk na przełomie stycznia i lutego żołnierze I i II batalionu toczyli zwycięskie walki z wojskami sowieckimi. W nocy z 9 na 10 lutego zrobili udany wypad do Maniewicz, zajętych przez wojska sowieckie, opanowali stację kolejową, zdobyli kompletny pociąg sanitarny, olbrzymie składy i zapasy wojenne. Od połowy kwietnia do połowy maja obydwa bataliony pełniły służbę czat. W czasie wojny polsko-bolszewickiej 32 pp uczestniczył w natarciu m.in. na Łuck, w forsowaniu pod Świdnikami rzeki Stochód, ponosząc przy tym duże straty. W czerwcu 1919 r. walczył w okolicach Rafałówki, gdzie wyróżnił się pchor. Zarzycki. Wielkim męstwem w czasie walko o zdobycie miejscowości Rzeczyca na Polesiu i odcięciu odwrotu bolszewikom w dniu 7 maja 1920 r. wykazał się Wacław Małecki, syn kowala z Ciechanowa z ul. Ukośnej, zasłużony członek POW, szef kompanii II batalionu 32 pp. Został nagrodzony przez dowódcę honorowa szablą. Dwa dni później zginął w walce wręcz z bolszewikami nad portem rzecznym na Dnieprze w okolicach wsi Grybów. Został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Virtuti Militari, Krzyżem Walecznych i Krzyżem Niepodległości z Mieczami6. W czerwcu po zdobyciu kolejnych miejscowości Stochód został całkowicie opanowany i ubezpieczony czatami, a pułk został przesunięty pod Rafałówkę. Walczył z powodzeniem jeszcze do połowy sierpnia, po czym odszedł na odpoczynek do Zambrowa, a po trzech tygodniach został przetransportowany do Warszawy.
W czasie działań bojowych pułk wziął do niewoli 2.738 jeńców, zdobył w pełni wyposażony pociąg pancerny, 2 pociągi towarowe załadowane amonicją, 8 dział, 99 ciężkich karabinów maszynowych, 7 ręcznych karabinów maszynowych, 277 koni, 1.145 karabinów oraz wiele innego sprzętu wojskowego. Niestety, pułk poniósł też straty. W walce poległo 3 oficerów i 169 szeregowych, 510 żołnierzy odniosło rany. Za męstwo na polu walki odznaczono orderem Virtuti Militari 21 żołnierzy pułku, m.in. Józefa Króla – komendanta obwodu ciechanowskiego POW. Krzyż Walecznych otrzymało 101 żołnierzy7.
W okresie międzywojennym pułk stacjonował w Twierdzy „Modlin”, jedynie III batalion w Działdowie. 11 listopada 1922 roku gen. Lucjan Żeligowski w imieniu Naczelnego Wodza wręczył dowódcy pułku sztandar ufundowany przez społeczeństwo Ciechanowa. Dzień ten stał się w tradycji wojskowej dniem święta pułkowego. Na rogach płachty sztandaru – na przemian z haftowanymi odznakami pułkowymi – znajdowały się herby ziemi mazowieckiej, kolebki pułku. Umieszczono tam również nazwy pamiętnych rzek, które wytyczyły zwycięski szlak wojenny pułku: Stochód, Styr, Horyń, Słucz, Berezyna. Dniepr. Po wprowadzeniu w 1930 roku nowej organizacji piechoty na stopie pokojowej pułk szkolił rekrutów dla potrzeb 3 batalionu strzelców Centrum Wyszkolenia Piechoty w Rembertowie. Orzeł mazowiecki widnieje również na odznace pułkowej, a na ramionach krzyża umieszczono datę sformowania jednostki w Ciechanowie „XI 18”8.
We wrześniu 1939 roku pułk pod dowództwem ppłk. Stefana Zająca składał się z siedmiu batalionów. W kampanii wrześniowej 1939 roku walczył w składzie 8 Dywizji Piechoty (Armia „Modlin”). Trzy bataliony wyruszyły na linię frontu, cztery bataliony marszowe , które stanowiły załogę Twierdzy Modlin, wzięły udział w jej obronie.
Sugestie bibliograficzne:
Stanisław F. Harasymow, Zarys historii wojennej 32-go Pułku Piechoty, Warszawa 1928
Zdzisław Jagiełło, Piechota Wojska Polskiego 1918-1939, Bellona, Warszawa 2007
Wojna polsko-bolszewicka 1920 roku na Mazowszu. Materiały z konferencji naukowej z 18 sierpnia 1995 r. pod red. A. Koseskiego i J. Szczepańskiego, WSH w Pułtusku, Urząd ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, PTH – Oddział w Pułtusku, Pułtusk 1996
Aleksander Kociszewski, 32 Ciechanowski Pułk Piechoty, „Mazowsze ciechanowskie – moja mała ojczyzna”, Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe, Ciechanów 1996, t. 1, s 283-287, przedruk z Mazowsze Północne w latach walk o niepodległość (1794-1920), Ciechanów 1993, s. 183-187
32 Pułk Piechoty (II RP). Wikipedia, dostęp 22 XII 2020
Lech Wyszczelski, Wojsko Polskie w latach 1918-1921, Wydawnictwo „Neriton”, Warszawa 2006
1 Krememczucki pułk Piechoty – rosyjski oddział piechoty okresu Imperium Rosyjskiego, sformowany 16 VIII 1806 r. za panowania cara Aleksandra I Romanowa. Pułk brał udział w działaniach zbrojnych epoki napoleońskiej, a także w działaniach zbrojnych okresu I wojny światowej. Dyslokowany w 1914 r. do Warszawy. Przyporządkowany organizacyjnie do 1 Brygady Piechoty w składzie 8 Dywizji Piechoty 15 Korpusu Armijnego.
2 Do niedawna uważano, że dwa dywizjony artylerii Legionów Polskich, tj. dywizjon artylerii i dywizjon haubic, przybyły do Ciechanowa w listopadzie 1916 r. Obecnie, po ustaleniach Janusza Witczaka, uważa się , że dywizjon artylerii przybył do Ciechanowa z Grajewa rankiem 28 lutego 1917 roku na stację kolejową i został zakwaterowany w koszarach, a dywizjon haubic miał dotrzeć do Ciechanowa z Pułtuska dopiero w maju 1917 r. Janusz Witczak zaprezentował swoje ustalenia podczas wykładu w MBP w Ciechanowie, a relację z wykładu zamieścił „TC” nr 13 z 28 marca 2017 r.
3 Jan Szyszkowski – pułkownik piechoty Wojska Polskiego. 30 XI 1918 został przyjęty do Wojska Polskiego z byłej armii rosyjskiej oraz byłego I Korpusu Polskiego i przydzielony do Ciechanowskiego Okręgowego Pułku Piechoty. 16 VII 1919 otrzymał przeniesienie z Dowództwa Okręgu Wojskowego Ciechanów do Armii gen. Hallera. 15 X 1919 objął dowództwo 150 Pułku Strzelców Kresowych. W I 1920 na czele pułku wziął udział w zdobyciu polskiego Pomorza. W III 1920 objął dowództwo XXXV Brygady Piechoty. 24 VII 1920 pod Kozinem został wzięty do niewoli i najprawdopodobniej zamordowany przez kozaków Konarmii Budionnego. Podobno płk Szyszkowski nosił w rzeczywistości imię Bronisław, a jego grób znajduje się na warszawskich Powązkach. Na tablicy nagrobnej znajduje się informacja, że poległ 25 VIII 1920 r. w walkach pod Dubnem. Red. Stefan Żagiel w artykule „Zapomniany pułkownik” („TC” nr 4 z 26 I 2021) podaje, że zachowały się dokumenty, z których wynika, że płk Szyszkowski w grupie 13 oficerów przybył do Ciechanowa na podstawie rozporządzenia Szefa Sztabu Armii datowanego 30 XI 1918 r. i podpisanego przez II zastępcę szefa sztabu ppłk. Adama Nieniewskiego.
4 Dariusz Piotrowicz, Ciechanów w latach Drugiej Rzeczypospolitej, TMZC, Ciechanów 1998, s. 12
5 tamże
6 Bogumiła Umińska, Bohaterowie Niepodległości, „Tygodnik Ciechanowski” nr 2 z 8 I 2019 r., s. 13
7 Aleksander Kociszewski, 32 Ciechanowski Pułk Piechoty,(w:) „Mazowsze ciechanowskie – moja mała ojczyzna”, Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe, Ciechanów 1996, t. 1, s 283-287, przedruk z „Mazowsze Północne w latach walk o niepodległość (1794-1920)”, Ciechanów 1993, s. 183-187
8 tamże