Lokalizacja: Ciechanów – ściana frontowa kamienicy przy ul. Warszawskiej 34, obecnie zajmowanej przez Powiatową Bibliotekę Publiczną w Ciechanowie (dawny hotel „Polonia”)

Odsłonięcie: 15 VIII 2020 w wyniku wspólnej inicjatywy Starostwa Powiatowego w Ciechanowie i Towarzystwa Miłośników Ziemi Ciechanowskiej

Materiał: czarny marmur; wymiary: 750 mm x 950 mm

Data 15 sierpnia ma dla Polaków wyjątkowe znaczenie. To jednocześnie święto maryjne, kościelne, państwowe, wojskowe, słowem jedno z najważniejszych świąt narodowych. 15 sierpnia 1920 r. na przedpolach Warszawy wzdłuż linii Wisły, od Dęblina i Puław na południu, po Płock, Włocławek, Toruń i Grudziądz na północy, została stoczona jedna z najważniejszych bitew w dziejach świata. Polska niepodległość po niespełna dwóch latach ponownie została zagrożona. Na Polskę runęła milionowa Armia Czerwona. Ale nie tylko Polska była jej przeciwnikiem i celem samym w sobie. Agresja była wymierzona w Europę, a właściwie w całą europejską cywilizację. Premier rządu rosyjskiego, a zarazem komunistyczny dyktator Włodzimierz Lenin, sprecyzował cele agresji w osławionym przemówieniu 5 maja 1920 r., które zakończył słowami: „Naprzód na zachód! Przez trupa białej Polski do serca Europy!” Z tym hasłem na ustach wkroczyły do Polski setki tysięcy żołnierzy pod politycznym nadzorem komisarzy Armii Czerwonej. Polska i Europa stanęły wobec śmiertelnego zagrożenia.

Wojna przybrała formę niezliczonych walk i potyczek z Rosjanami, Litwinami i Ukraińcami. W połowie 1920 roku Polska stanęła przed ogromnym zagrożeniem ze strony bolszewickiej Rosji. W maju 1920 roku ofensywa Armii Czerwonej w kierunku Warszawy doprowadziła do kryzysu politycznego, w wyniku którego upadł rząd premiera Leopolda Skulskiego. Na wniosek nowego premiera Władysława Grabskiego Sejm powołał 1 lipca Radę Obrony Państwa pod przewodnictwem Naczelnika Państwa. Już w dniu swojego powołania Rada podjęła decyzję o Utworzeniu Armii Ochotniczej. 3 lipca wydała odezwę do narodu pt. Obywatele Rzeczypospolitej! Ojczyzna w potrzebie!, wzywającą wszystkich mężczyzn zdolnych do walki, by wstępowali w szeregi armii. Wkrótce rozpoczęła się akcja mobilizacyjna, którą poparły wszystkie ugrupowania polityczne, z wyjątkiem komunistów. Odzew społeczeństwa był niezwykły. Do 30 IX w szeregi armii wstąpiło 105.714 ochotników, w tym 52.690 do oddziałów piechoty (49,8 %). 22 VII Generalny Inspektor Armii Ochotniczej wydał rozkaz o sformowaniu Dywizji Ochotniczej pod dowództwem ppłk. A. Koca. W połowie lipca władze państwowe wprowadziły stan wyjątkowy, a 10 sierpnia stan oblężenia na Mazowszu.

Na czele Powiatowego Komitetu Obrony Państwa w Ciechanowie wybrany został cieszący się społecznym uznaniem Jan Konopnicki, właściciel majątku w Przedwojewie, syn poetki Marii Konopnickiej. To właśnie on zajmował się koordynowaniem zadań na rzecz wojska i obrony powiatu. W skład ciechanowskiej rady wchodzili ponadto Józef Choromański z Żoch, dyrektor cukrowni Feliks Stypułkowski oraz obywatele Nikodem Kozakiewicz i Zygmunt Morawski¹. Ciechanowscy ziemianie opodatkowali się na rzecz obrony kraju po 10 marek z każdej morgi gruntu. Zobowiązali się do przekazania wojsku co dziesiątego konia i do pomocy w akcji sanitarnej. Zadeklarowali też oddanie 10 procent własnych gruntów na rzecz inwalidów wojennych lub rodzin po poległych żołnierzach. Sami wstępowali do wojska i werbowali ochotników. Matki, żony i dzieci żołnierzy walczących na froncie otrzymywały zapomogi po 100 i 200 marek miesięcznie.

Powiatowe Obywatelskie Komitety Obrony Państwa tworzyły doraźne miejsca pomocy dla uchodźców, których na Mazowszu przybywało z dnia na dzień w miarę posuwania się Armii Czerwonej w głąb kraju. Z myślą o nich biskup płocki Antoni Julian Nowowiejski w orędziu z 19 VII 1920 r. zwracał się do wiernych w diecezji o pomoc dla uchodźców, a kapłanom nakazywał spowiadać i nieść otuchę w każdym momencie. Komitety organizowały też akcje propagandowe zachęcające do wstępowania w szeregi armii ochotniczej. Odzew społeczeństwa był godny podziwu. Do wojska masowo zapisywali się nie tylko dorośli mieszkańcy miast i wsi północnego Mazowsza, ale i studenci i młodzież szkolna. Do anegdot przeszły historie, kiedy wstąpienia do wojska odmawiano chłopcom, bo byli mniejsi … od karabinów. Na wojnę wyruszył m.in. 15-letni uczeń ciechanowskiego gimnazjum Zygmunt Kamiński (1905-1980). Walcząc o granice, przeszedł dzielnie szlak bojowy 4. Pułku Ułanów Zaniemeńskich. Za odwagę i męstwo został odznaczony Krzyżem Walecznych. Każdy sformowany oddział żegnały tłumy mieszkańców. Na dworcach kolejowych organizowano punkty pomocy i opieki nad żołnierzami. W tzw. gospodach żołnierze mogli otrzymać paczki żywnościowe, papierosy, lekarstwa, kawę lub herbatę, ale też ciepłe słowa pokrzepienia i wsparcia².

Poczucie wspólnej odpowiedzialności za los odrodzonej ojczyzny manifestowało się również w ofiarności społeczeństwa. Biedne i umęczone trwającą 123 lata niewolą państwo polskie nie mogło udźwignąć obciążeń finansowych związanych z odbudową państwowości po odzyskaniu niepodległości i jednoczesnym prowadzeniem wojny. W końcu lutego 1920 r. rząd polski wprowadził dwie duże pożyczki – długoterminową, zwaną „Milionówką” oraz krótkoterminową, zwaną „Premiówką”. Już w lipcu wojna zmusiła rząd do wprowadzenia kolejnej, tym razem obowiązkowej pożyczki dla wszystkich osób prawnych i fizycznych, posiadających majątek powyżej 100 tys. marek. Pojawiły się ponadto różne daniny jednorazowe, jak zbiórka ciepłej odzieży, ubrań, butów i kocy dla żołnierzy. Zbierano odzież w całej Polsce, z wyjątkiem terenów dotkniętych najazdem bolszewickim, w tym powiatu ciechanowskiego. Ludność obłożono także podatkiem od okien, uzasadniony wielkimi potrzebami materialnymi wojska. Dotyczył on wszystkich domów na terenie Rzeczypospolitej. Tylko taki wielki zbiorowy wysiłek pozwalał odbudowywać państwo i prowadzić krwawą wojnę z Rosją³.

Naczelny Wódz Józef Piłsudski planował zatrzymać sowiecką ofensywę gwałtownym uderzeniem na południowe skrzydło Frontu Zachodniego. Za obronę północnego odcinka frontu, rozciągającego się od granicy niemieckich Prus Wschodnich do Modlina odpowiadać miała nowo utworzona 5. Armia gen. W. Sikorskiego, licząca ok. 34 tys. żołnierzy. Dowódca 5. Armii zmuszony okolicznościami musiał zrezygnować z planów obrony linii Narwi i oprzeć swoje oddziały o Wkrę – ostatnią wielką przeszkodę wodną na drodze do Wisły. Otrzymał rozkaz przystąpienia do kontrofensywy przeciw dwukrotnie silniejszym siłom bolszewickim, które nacierały na północne Mazowsze. Po południu 14 sierpnia główne siły 5. Armii uderzyły z rubieży Wkry na bolszewicką 15. Armię A. Korka, wikłając się szybko w zacięte walki. Z kolei grupa gen. F. Krajowskiego w składzie 8. Brygada Jazdy i 18. Dywizja Piechoty, osłaniająca lewe skrzydło 5. Armii, weszła przypadkowo w blisko trzydziestokilometrową lukę pomiędzy oddziałami rosyjskimi. W tej korzystnej taktycznie sytuacji generał skierował 18. DP na odsłoniętą flankę 15. Armii rosyjskiej, a 8. Brygadzie Jazdy rozkazał ubezpieczyć natarcie piechoty i przeprowadzić rajd na położony na bolszewickich tyłach Ciechanów. W skład sił skierowanych na Ciechanów wchodziły: 2. Pułk Ułanów, dwa szwadrony 203. Ochotniczego Pułku Ułanów, dwa szwadrony 108. Pułku Ułanów, a także szwadron kombinowany, kompania szturmowa piechoty i dwie baterie 8. Dywizjonu Artylerii Konnej. Jednostki liczyły 770 żołnierzy, w tym 700 kawalerzystów oraz 8 dział i 14 ckm. Wypadem dowodził osobiście dowódca 8. BJ gen. Aleksander Karnicki. 14 sierpnia w rejonie Glinojecka polska kawaleria rozbiła bolszewickie tabory, w tym oddziały sztabowe, biorąc 513 jeńców. W nocy z 14 na 15 sierpnia brygada posuwając się przez Chotum, Lekowo, Przążewo i Gostków dokonała obejścia Ciechanowa i o świcie 15 sierpnia znalazła się 4 km na północ od Ciechanowa. Polskie uderzenia nastąpiło w godzinach porannych. W pierwszym rzucie zaatakował 203. Pułk Ułanów pod dowództwem mjr. Podhorskiego. Polakom udało się całkowicie zaskoczyć znajdujące się w mieście oddziały rosyjskie. Kwaterujący w tym czasie w Ciechanowie sztab 4. Armii bolszewickiej ewakuował się bezładnie W trakcie panicznej ucieczki zniszczeniu uległy dokumenty sztabowe oraz rosyjska radiostacja. Zniszczenie radiostacji zdezorganizowało łączność z dowódcą frontu Michaiłem Tuchaczewskim, dzięki czemu 4. Armia rosyjska zamiast iść pod Radzymin, gdzie trwały najcięższe boje, zapędziła się aż pod Toruń. Duża grupa współczesnych historyków polskich uważa, że zniszczenie radiostacji wpłynęło istotnie na lisy Bitwy Warszawskiej. Straty w polskich oddziałach były minimalne. Polscy żołnierze zostali entuzjastycznie powitani przez mieszkańców Ciechanowa, ale jeszcze przed wieczorem kawalerzyści z 203. OPU musieli opuścić miasto. Zdobyte na bolszewikach zapasy przekazano władzom miejskim. Miasto zostało ostatecznie wyzwolone dopiero 19 sierpnia.

Sukces 8. Brygady Jazdy nie został początkowo doceniony. W rzeczywistości miał jednak doniosły wpływ na dalszy przebieg walk na północnym Mazowszu. Rosjanie, straciwszy jedyną radiostację, na kilka dni utracili łączność ze sztabem Frontu Zachodniego. W efekcie oddziały rosyjskie uległy rozproszeniu, co miało decydujące znaczenie dla przebiegu bitwy nad Wkrą. W ostatniej fazie Bitwy Warszawskiej 4. Armia bolszewicka z opóźnieniem przystąpiła do odwrotu i w konsekwencji została rozbita. Zagon na Ciechanów okazał się być jednym z największych sukcesów w historii polskiej kawalerii. Wydarzenie to upamiętnia tablica odsłonięta 15 sierpnia 2020 r. w Ciechanowie w stulecie Bitwy Warszawskiej i odbicia Ciechanowa z rąk bolszewików.

To tu, na ziemi powiatu ciechanowskiego toczyły się walki, które miały decydujący wpływ na wynik Bitwy Warszawskiej. Ciechanów, Przedwojewo, Sarnowa Góra, Ojrzeń, Żochy, okolice Glinojecka … To tylko niektóre miejscowości odnotowane na mapie zwycięstw w Bitwie Warszawskiej. Dziś, w stulecie tamtych wydarzeń, fundujemy pamiątkową tablicę dla uczczenia tych, którzy walczyli na ziemiach powiatu ciechanowskiego i dzięki którym możemy być Polakami – stwierdziła z przekonaniem w okolicznościowym przemówieniu starosta Joanna Potocka-Rak.

Odsłonięcia tablicy dokonali: starosta J. Potocka-Rak, Bernard Grzankowski – fundator i wykonawca tablicy, jednocześnie wiceprezes TMZC oraz Daria Dzilińska – uczennica klasy sztandarowej I LO im. Z. Krasińskiego w Ciechanowie i Dominik Strzyż – uczeń klasy wojskowej ZS nr 1 im. gen. J. Bema w Ciechanowie. Zaproszenie przedstawicieli młodzieży szkolnej w akcie odsłonięcia tablicy miało charakter symboliczny. Było wyrazem przekonania, że nasz historia jest wspólnym dziedzictwem wielu pokoleń, także tego najmłodszego, które jest zawsze ważnym ogniwem w budowaniu poczucia wspólnoty, tradycji i szacunku dla dokonań przeszłości. Warto podkreślić, że przy okazji uroczystości jubileuszowych nie zapomniano o mogiłach bohaterów wojny w 1920 roku. Członkowie Stowarzyszenia rekonstrukcji Historycznej 79. Pułku Piechoty Strzelców Słonimskich im. Hetmana Lwa Sapiehy uporządkowali dwie mogiły na cmentarzu parafialnym przy ul. Płońskiej. Na zbiorowej mogile poległych w wojnie nie ma imion i nazwisk. Nie ustalono bowiem dokładnie, ilu polskich żołnierzy w niej spoczywa, skąd pochodzili i jakie nosili nazwiska. Jak słusznie zauważył redaktor „Tygodnika Ciechanowskiego” K. Kowalski, ten grób bezimiennych obrońców ojczyzny to swoisty ciechanowski grób nieznanego żołnierza.

Mogiła ta została stworzona w 1928 roku w ramach komasacji grobów wojennych. Wtedy mogiły nieznanych z imienia i nazwiska żołnierzy poległych na ziemi ciechanowskiej zostały ekshumowane, a ich szczątki zostały złożone w tym właśnie grobie. To przy tym grobie w okresie międzywojennym żołnierze stacjonującego w Ciechanowie 11. Pułku Ułanów Legionowych wystawiali wartę honorową. To przy tym grobie spotykały się władze miasta i powiatu, aby oddać hołd tym, którzy w tych ciężkich dniach 1920 roku oddali swoje życie – wyjaśnił charakter grobu Janusz Witczak⁴.

Sugestie bibliograficzne:

Grzegorz Nowik, Zanim złamano „Enigmę”. Polski radiowywiad podczas wojny z bolszewicka Rosją 1918-1920, Warszawa 2005, cz. 2., Warszawa 2010

Grzegorz Nowik, Wojna światów – 1920 – Bitwa Warszawska, Poznań 2011

Wojna polsko-bolszewicka 1920 roku na Mazowszu, Materiały konferencji naukowej z 18 sierpnia 1995 r. pod redakcją: Adama Koseskiego i Janusza Szczepańskiego, Wyższa Szkoła Humanistyczna w Pułtusku, Pułtusk 1996

Dariusz Piotrowicz, Ciechanów w latach Drugiej Rzeczypospolitej, TMZC, Ciechanów1998

Dariusz Piotrowicz, Powiat ciechanowski w latach 1914-1920, TMZC, Ciechanów 2018