Lokalizacja: kościół poklasztorny Nawiedzenia NMP przy ul. Augustiańskiej w Ciechanowie
Tablica pamiątkowa z nazwiskami ofiar mordu stalinowskiego oraz trzy urny, zawierające ziemię ze zbiorowych mogił w Katyniu, Miednoje i Charkowie, umieszczone w kościele poklasztornym na prawej ścianie zostały nazwane ciechanowskim sanktuarium katyńskim.
Odsłonięcie: 1. 1990 r. w 50-tą rocznicę mordu (13 nazwisk), 2. 11 XI 1995 r. (29 nazwisk); 3. 2010 r. (33 nazwiska)
Tablica 1: szary granit; tablica 2: biały marmur, wymiary 1.200 mm x 800 mm; tablica 3: czarny granit, wymiary 1.200 mm x 700 mm
Zgodnie z wolą inicjatorów, tj. działaczy TMZC, tablica ku czci ofiar mordu katyńskiego pochodzących z Ciechanowa została umieszczona w ciechanowskim klasztorku, w czasach międzywojnia kościele młodzieży szkolnej, w którym zawsze kultywowano pamięć o polskich bohaterach narodowych, którzy oddali życie za wolność ojczyzny. Aprobata proboszcza parafii ks. kanonika Ludomira Kokosińskiego utwierdziła inicjatorów w słuszności projektu. Na tablicy znalazło się początkowo 13 nazwisk ofiar mordu dokonanego przez oprawców z NKWD. Miano już wówczas świadomość, że nie są to wszystkie ofiary mordu. Rozpoczęto więc poszukiwania w archiwach, muzeach i prywatnych zbiorach rodzinnych. W wyniku kwerendy ustalono 16 kolejnych nazwisk. Wykonano wówczas nową tablicę z białego marmuru, zawierającą łącznie 29 nazwisk ofiar mordu. Na tablicy umieszczono wymowny cytat z „Dziadów” Adama Mickiewicza: Jeśli my zapomnimy o nich, Ty, o Boże, zapomnij o nas1. Obok tablicy umieszczono marmurową półkę, na której ustawiono trzy urny z ziemią pobraną z cmentarzy w Katyniu, Miednoje i Charkowie (Piatichatki). Utworzono w ten sposób „Ciechanowskie Sanktuarium Katyńskie”2.
Uroczystość odsłonięcia tablicy odbyła się 11 listopada 1995 roku podczas nabożeństwa celebrowanego przez wszystkich ciechanowskich proboszczów, z udziałem przedstawicieli władz państwowych, samorządowych, reprezentantów wojska i policji oraz rodzin pomordowanych. W trakcie uroczystości odbyła się zbiórka pieniędzy na budowę polskiego cmentarza w Katyniu.
Kolejne lata przyniosły nowe ustalenia. Udało się ustalić jeszcze cztery ofiary Katynia. Na tablicy nie było już jednak wolnego miejsca. Sytuacje uratował nieoceniony wiceprezes TMZC Bernard Grzankowski. Wykonał on nową tablicę z czarnego marmuru zawierającą pełną listę ciechanowskich ofiar zbrodni katyńskiej. Dziś widnieją na niej 33 nazwiska3.
Katyń to mała wieś w Rosji, leżąca nad brzegiem Dniepru i rzeczką Katynką, ok. 18 km na zachód od Smoleńska. Pobliski duży kompleks leśny, tzw. Las Katyński, należał w przeszłości do rodziny Koźlińskich. W XIX w. Piotr Koźliński ożenił się z Leokadią Lefftreu, córką dyrektora angielskiej firmy budującej linie kolejowe w Rosji. Na pewien czas na mocy intercyzy Katyń stał się współwłasnością brytyjską. Następnie stał się własnością rodziny Lednickich, zaś po rewolucji bolszewickiej został przejęty przez państwo sowieckie. W latach trzydziestych w Lesie Katyńskim na brzegu Dniepru wybudowano okazałą willę, w której otwarto dom wypoczynkowy dla funkcjonariuszy NKWD. W tych okolicach, na uroczysku Kozie Góry, funkcjonariusze NKWD grzebali od 1930 roku zwłoki ofiar rozgrywek politycznych aranżowanych przez Józefa Stalina.
Masowe mordy dokonane przez NKWD na jeńcach polskich od 3 kwietnia do 12 maja 1940 roku to najboleśniejszy epizod w historii Polski XX wieku. Określany jako zbrodnia katyńska, ciąży do dzisiaj na relacjach polsko-rosyjskich, pogłębionych w 2010 r. w wyniku okoliczności związanych z katastrofą smoleńską4. Na tej nieludzkiej ziemi pozbawiono życia co najmniej 21. 768 obywateli Polski, wbrew wszelkim zasadom i konwencjom międzynarodowym. Uczyniono to tylko dlatego, że byli Polakami.
Ofiarami zbrodni byli polscy oficerowie, podoficerowie oraz żołnierze Wojska Polskiego, zarówno ze służby czynnej jak i z rezerwy, zmobilizowani w przededniu wojny. Byli wśród nich naukowcy, lekarze, inżynierowie, prawnicy, nauczyciele, urzędnicy państwowi, przedsiębiorcy, działacze kultury i przedstawiciele wolnych zawodów, którzy po agresji ZSRR na Polskę, uzgodnionej z III Rzeszą na podstawie paktu Ribbentrop – Mołotow, zostali po 17 września 1939 roku w różnych okolicznościach rozbrojeni i zatrzymani na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jako jeńcy wojenni. Zamordowano również kilkutysięczną grupę funkcjonariuszy Policji Państwowej, Korpusu Ochrony Pogranicza, Straży Graniczne i Służby Więziennej. Poza tym wśród ofiar mordu znalazło się ponad 7.000 osób cywilnych bez statusu jeńca (policjanci, wojskowi, urzędnicy państwowi), osadzonych w więzieniach na terenach okupowanych po 17 IX przez ZSRR. Rodziny ofiar zbrodni przebywające na tych terenach, tj. ok. 22-25 tys. rodzin, ok. 60 tys. osób, wysiedlono w kwietniu 1940 roku do Kazachstanu na wniosek Ł. Berii i N. Chruszczowa.
Terminem „zbrodnia katyńska” obejmuje się nie tylko mord w Katyniu, ale również zbiorowe egzekucje dokonane w 1940 r. W różnych miejscach ZSRR, w których z rąk NKWD zginęło co najmniej 21. 765 obywateli Polski (ponad 10 tys. oficerów Wojska Polskiego i Policji Państwowej) na mocy decyzji najwyższych władz ZSRR z 5 III 1940 roku. W tym samym dniu ogłoszono w Moskwie oficjalny komunikat o zakończeniu delimitacji granicy pomiędzy III Rzeszą a Związkiem Radzieckim w wyniku zajęcia terytorium RP przez wojska niemieckie od zachodu i wojska radzieckie od wschodu. Na linii demarkacyjnej o długości ok. 1.500 km postawiono 2.800 słupów granicznych5.
Polscy żołnierze , którzy zostali wzięci do niewoli po 17 września 1939 przez jednostki Armii Czerwonej, zostali wbrew konwencjom międzynarodowym przekazani NKWD, które osadziło ich w specjalnie utworzonych obozach: w Kozielsku (w dawnej prawosławnej Pustelni Optyńskiej), Starobielsku i Ostaszkowie (w dawnej Pustelni Niłowo-Stołobieńskiej). Wcześniej oddzielono oficerów od podoficerów i szeregowych, których przekazano stronie niemieckiej, skierowano do katorżniczej pracy w obozach Gułagu lub zwolniono z więzień. Jednym z takich nielicznych szczęśliwców okazał się mieszkaniec Gołymina, pan Gołaszewski, który uniknął śmierci lub wywiezienia w głąb Rosji i trafił do Rzeszy, skąd wrócił do rodzinnej miejscowości.
Wśród blisko 21 tysięcy ofiar zbrodni katyńskiej było także około kilkuset mieszkańców północnego Mazowsza, w tym mieszkańcy powiatu ciechanowskiego.
W Katyniu zamordowano 4.400 jeńców wojennych z obozu w Kozielsku. Ciała ofiar pogrzebano w 8 masowych grobach. Wśród ofiar znaleźli się wysocy oficerowie i generałowie Wojska Polskiego, kapelani różnych wyznań, także jedna kobieta – Janina Lewandowska6. W Charkowie zamordowano ok. 3.800 jeńców z obozu w Starobielsku w dn. od 5 IV do 12 V 1940 roku. Więźniów rozstrzeliwano w więzieniach NKWD strzałem w kark. Ciała pochowano w masowych grobach pod Charkowem, w okolicach wioski Piatichatki. W Twerze rozstrzelano ok. 6.300 jeńców z obozu w Ostaszkowie, głównie policjantów i funkcjonariuszy KOP. Zwłoki ofiar zakopano w niedalekiej miejscowości Miednoje w 23 masowych grobach. Tu pochowano m.in. przodownika Aleksandra Korzybskiego, przedwojennego komendanta policji z Opinogóry, zamordowanego 22 kwietnia 1940 roku. Oprócz niego zginęło w Twerze jeszcze kilku policjantów z powiatu ciechanowskiego: Byli to: starszy posterunkowy Jan Bolesław Szymański z Regimina, posterunkowy Zenon Brutkiewicz z Gruduska, a także policjanci z Ciechanowa – starsi posterunkowi: Piotr Dukaczewski, Roman Jakubowski i Wacław Kwiatkowski oraz posterunkowy Stanisław Kowalski. Z posterunku w Krasnem zginął komendant Jan Kamiński , posterunkowy Stanisław Bojanowski oraz starszy posterunkowy Seweryn Jabłonowski7. Z jeńców osadzonych w obozach NKWD w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie ocalało łącznie 395 osób.
W Kijowie i Chersoniu zamordowano 3. 435 Polaków z Zachodniej Ukrainy z tzw. listy ukraińskiej. Wśród zamordowanych było 750 policjantów i 726 oficerów, w tym generałowie Wojska Polskiego. Ciała ukryto w różnych miejscowościach, m.in. w Bykowni. Tu w zbiorowym grobie pochowany został m.in. ostatni komendant Posterunku Miejskiego Policji Państwowej w przedwojennym Ciechanowie, starszy przodownik Stefan Żukowski.
W Mińsku rozstrzelano 3.800 więźniów z zachodniej Białorusi z tzw. listy białoruskiej. Zwłoki ukryto prawdopodobnie w Kuropatach na obrzeżach Mińska.
Na oddzielną opowieść zasługują losy rodzin katyńskich. Ich trauma trwała przez dziesiątki lat, rozciągniętych między nadzieją powrotu, zwątpieniem i w końcu bolesnym pogodzeniem się z okrutną rzeczywistością. Losy rodzin i dzieci, których ojcowie zginęli w Katyniu, Charkowie i Twerze przedstawiła przejmująco Teresa Kaczorowska w książce „Dzieci Katynia”. Cykl 20 reportaży to wstrząsająca opowieść o losie dzieci katyńskich, które szły przez życie z ciężarem niezawinionej traumy.
17 kwietnia 2005 r. u podnóża Farskiej Góry przy udziale kapelana Rodzin Katyńskich, ks. Zdzisława Peszkowskiego został odsłonięty pomnik w postaci krzyża poświęcony Ofiarom Mordu Katyńskiego.
Sugestie bibliograficzne:
- Andrzej Krzysztof Kunert, Katyń. Ocalona pamięć, Świat Książki, Warszawa 2010
- Teresa Kaczorowska, Dzieci Katynia, Bellona, Warszawa 2010
- Stanisław Swianiewicz, W cieniu Katynia, Wydawnictwo LTW, Warszawa 2016
- Jerzy Tucholski, Mord w Katyniu, Wydawnictwo PAX, Warszawa 1991
- Edward Lewandowski, Wschodnie losy Ciechanowian, Ciechanów 2003
- Katarzyna Pełka, Oto ci najwierniejsi z wiernych …, „Tygodnik Ciechanowski” z 5 V 2009 r., s. 10
- Ciechanowianie zamordowani na nieludzkiej ziemi, „Czas Ciechanowa”, nr 40/2007, s. 10
1 Cytat pochodzi z III części Dziadów Adama Mickiewicza, scena I; dokładnie brzmi: Jeśli zapomnę o Nich, Ty, Boże na niebie, / Zapomnij o mnie.
2 Sanktuarium (łac. sanctus – święty) – termin, którym określa się miejsce uznawane za święte, identyfikowane zazwyczaj ze świątynią lub jej częścią. W Kościele katolickim istnieją sanktuaria erygowane oraz takie, które nie posiadają takiego statusu. Do tego rodzaju należy „Ciechanowskie Sanktuarium Katyńskie”.
3 Nazwiska 33 mieszkańców ziemi ciechanowskiej, ofiar mordu katyńskiego przytacza też B. Umińska w opracowaniu Karty z dziejów Ciechanowa 1939-1945, wydana przez Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie w 2009 r., s.111
4 Masowe mordy określane mianem zbrodni katyńskiej kwalifikują się prawnie jako zbrodnia wojenna, zbrodnia przeciwko ludzkości oraz zbrodnia ludobójstwa.
5 Linia demarkacyjna pomiędzy III Rzeszą a ZSRR na okupowanym przez Wehrmacht i Armię Czerwoną terytorium Rzeczypospolitej ustalona 28 IX 1939 r. w Moskwie w traktacie o granicach i przyjaźni między III Rzeszą i ZSRR, istniejąca do ataku Niemiec hitlerowskich na ZSRR 22 VI 1941 r.
6 Janina Lewandowska – polski pilot szybowcowy i samolotowy, ppor. pilot WP, córka gen. Józefa Dowbor-Muśnickiego, jedyna kobieta–żołnierz, ofiara zbrodni katyńskiej; jej siostra Agnieszka została rozstrzelana przez Niemców w Palmirach.
7 Leszek Zygner, Tata nie wraca …., „Tygodnik Ciechanowski”