Lokalizacja: Ciechanów, ul. Batalionów Chłopskich na osiedlu Aleksandrówka

Odsłonięcie: 1983 z inicjatywy WK ZSL i TMZC

Materiał: trzy mosiężne płaskorzeźby portretowe na tablicy z czarnego marmuru wg projektu Marka Zalewskiego

Mur z cegły o wys. 185 cm, dł. 390 cm i grubości 38 cm; każda płaskorzeźba o wym. 30 cm x 20 cm; wymiary tablicy z płaskorzeźbami: 850 mm x 600 mm

Tablica umieszczona na murze z cegły utrwala pamięć trzech ciechanowskich dowódców Batalionów Chłopskich w czasach okupacji hitlerowskiej: Szczepana Dobosza, Antoniego Załęskiego i Tadeusza Wyrzykowskiego.

Bataliony Chłopskie to konspiracyjna organizacja zbrojna polskiego ruchu ludowego, działająca w l. 1940-1945 na terenie Generalnej Guberni w celu obrony wsi polskiej przed terrorem niemieckim i eksploatacją gospodarczą. Była to największa po AK formacja zbrojna. Liczyła ok. 170 tys. żołnierzy skupionych w 300 oddziałach prowadzących akcje sabotażowe i bojowe. Do rozwiązania w marcu 1945 roku zginęło ok. 7 tys. żołnierzy BCH.

Po napaści Niemiec hitlerowskich na Polskę i klęsce wrześniowej w 1939 r. ruch ludowy nie tworzył własnej organizacji wojskowej, kierując swoich członków do oddziałów Związku Walki Zbrojnej. Decyzja o utworzeniu odrębnej i samodzielnej formacji wojskowej spotkała się z ostrą krytyką Komendy Głównej ZWZ. Organizacja została utworzona w sierpniu 1940 roku jako „Chłopska Straż, pod kryptonimem „Chłostra”. Wiosną 1941 roku została przemianowana na „Bataliony Chłopskie”. Była zbrojną formacją Stronnictwa Ludowego i ZMW RP „Wici”. Komendantem Głównym od 8 X 1940 roku do rozwiązania był Franciszek Kamiński, a szefem sztabu Kazimierz Banach. Terenowa sieć organizacyjna składała się z okręgów odpowiadających województwom, obwodów odpowiadających powiatom oraz rejonów. Na terenie Mazowsza utworzono I Okręg Warszawa Miasto i II Okręg Warszawa Województwo. Dowódcą Komendy Głównej II Okręgu był w l. 1942-1944 Tadeusz Wyrzykowski. Okręg II składał się z trzech podokręgów. Dowódcą podokręgu „Wkra” w l. 1942-1943 był Antoni Załęskiego, ps. „Torf”. W podokręgu „Wkra” utworzono obwody m.in. w Sierpcu, Płocku, Płońsku, Ciechanowie, Pułtusku, Makowie Mazowieckim, Przasnyszu, Mławie, Działdowie. Komendantem okręgu Ciechanów był Józef Stefaniak.

Konspiracyjnego ruch ludowy na północnym Mazowszu zaczął rozwijać się już w listopadzie 1939 roku na bazie Chłopskiej Organizacji Wolności „Racławice”. Związane to było z silną pozycją ludowców na tym terenie w okresie międzywojennym. Pierwszym emisariuszem „Racławic” na północnym Mazowszu był Jan Kowalski „Wierzba” z Bojanowa. Wciągnął do konspiracji wieli ludowców, m.in. Antoniego Załęskiego „Torfa”, prawnika z Mławy, znanego przed wojną działacza Polskiej Akademickiej Młodzieży Ludowej. Kierowanie okręgiem powierzono „Torfowi” w połowie sierpnia 1942 roku. Po jego aresztowaniu podokręgiem kierował Mieczysław Kazimierowicz „Mars”. W tym czasie udało się utworzyć kilkanaście oddziałów specjalnych w obwodach w Mławie, Sierpcu, Pułtusku i Ciechanowie, ponadto powstały dwa oddziały do dyspozycji komendy podokręgu oraz jeden oddział partyzancki, złożony z osób zdekonspirowanych. Oddział ten przetrwał do końca okupacji. Historycy oceniają liczebność oddziałów na ok. 1-2 tys. żołnierzy. Ludowcy wydawali konspiracyjną prasę, w której publikowali wiadomości uzyskiwane z własnego nasłuchu radiowego, prowadzili szeroko zakrojoną akcję tajnego nauczania. Organizowali pomoc dla osób dotkniętych represjami, dla ludności żydowskiej osadzonej w gettach, legalizowali dokumenty zdekonspirowanym członkom ruchu oporu. W przeciwieństwie do różnych form walki cywilnej BCH w podokręgu „Wkra” nie prowadziły na szerszą skalę działalności zbrojnej. Ograniczano się do usuwania osób współpracujących z Niemcami, przede wszystkim konfidentów Gestapo. Przeprowadzono dwie akcje dywersji kolejowej i kilka operacji odwetowych oddziału partyzanckiego, operującego na terenie obwodu mławskiego i sierpeckiego. Dowódcy poszczególnych komend i działacze ruchu ludowego realnie oceniali możliwość skutecznej walki a okupantem, brali też pod uwagę los ludności cywilnej, która płaciła straszliwą cenę za działalność zbrojnego podziemia¹.

W marcu 1945 r. rozkazem komendy głównej Bataliony Chłopskie zostały rozwiązane, a żołnierzom zalecono wstępowanie do LWP, choć decyzji tej nie poparły władze polityczne Stronnictwa Ludowego. Wkrótce rozstrzygnięcia polityczne po II wojnie światowej zmieniły całkowicie scenę polityczną w Polsce. Władzę polityczna przejęła partia polskich komunistów, która rządziła Polską ze swymi sojusznikami do 1990 roku. Jednak wysiłek zbrojny ludowców i ich determinacja w walce z hitlerowskim okupantem nigdy nie była kwestionowana. Ciechanowscy ludowcy z PSL przy udziale działaczy TMZC postument ku czci dowódców BCH w okresie okupacji hitlerowskiej. Na postumencie odsłoniętym w 1983 r. przy ul. Batalionów Chłopskich w Ciechanowie umieszczono płaskorzeźby trzech wybitnych dowódców: Szczepana Dobosza, Tadeusza Wyrzykowskiego, ps. „Arkadiusz” i Antoniego Załęskiego, ps. „Torf”.

Szczepan Dobosz, ps. „Twardy” urodził się w 1900 r. w miejscowości Brzózki w powiecie częstochowskim. W 1930 r. kupił 11 ha ziemi w Sońsku w powiecie ciechanowskim i odtąd na stałe związał swój los z ziemią ciechanowską. Wkrótce dał się poznać jako dobry gospodarz i organizator życia społeczno-gospodarczego w Gąsocinie, Sońsku i Gołotczyźnie. Stał się współpracownikiem Wiktora Wynimki, lokalnego działacza społecznego i gospodarczego na tym terenie². Dzięki jego rekomendacji został w 1933 r. prezesem zarządu powiatowego Stronnictwa Ludowego, a następnie przewodniczącym sądu koleżeńskiego. Wspólnie zorganizowali w Sońsku Spółdzielnię Rolniczo-Handlową, Spółdzielnię Spożywców „Wiara” w Gołotczyźnie i filię mleczarską w Sońsku. Szczepan Dobosz uważał, że rozwój gospodarczy wsi nie będzie możliwy bez oświaty. W związku z tym, że klasy szkolne mieściły się w różnych prywatnych lokalach, wystąpił z inicjatywą wybudowania budynku z przeznaczeniem na 7-klasową szkołę powszechną. Dzięki jego uporowi i determinacji udało się zgromadzić odpowiednie fundusze i w 1938 roku nową szkołę oddano do użytku. Agresja Niemiec hitlerowskich na Polskę, a potem okupacja przekreśliła plany rozwoju szkoły i Sońska. Powiat ciechanowski został włączony do III Rzeszy jaki tzw. rejencja ciechanowska. Rozpoczął się okres prześladowań i terroru. Zebranie założycielskie lokalnych struktur ZWZ odbyło się w kwietniu 1940 r. w mieszkaniu Edmunda Stachurskiego na kolonii Gąsocin. Komendantem na gminę został wybrany Tadeusz Ryszard Rożnowski, ps. „Pogoń”. Tragiczne okazały się Święta Bożego Narodzenia. W nocy 26 XII 1944 r. Niemcy aresztowali 20 żołnierzy konspiracyjnego ruchu oporu w gm. Sońsk, wśród nich Sz. Dobosza. 16 stycznia 1945 r. na kilkanaście godzin przed wkroczeniem do Ciechanowa Armii Czerwonej zginął w zbiorowej egzekucji na dziedzińcu ratusza. Dziś szkoła podstawowa w Sońsku nosi jego imię. Wizerunek w postaci płaskorzeźby znajduje się na tablicy³.

Tadeusz Wyrzykowski, ps. „Arkadiusz” (23 XII 1910 – 9 III 1978) urodził się w Pęchcinie. Po maturze w Państwowym Gimnazjum im. Z. Krasińskiego w Ciechanowie został studentem Wydziału Prawa UW. W środowisku studenckim związał się z ZMW „Wici” i został prezesem Koła Akademickiego. W 1936 roku uzyskał tytuł magistra prawa i odbył służbę wojskową w Szkole Podchorążych Rezerwy Piechoty w Zambrowie i 32. Pułku Piechoty w Modlinie. W sierpniu 1939 roku został zmobilizowany i przydzielony do macierzystego pułku. Brał udział w obronie Twierdzy Modlin. Po kapitulacji został osadzony w Działdowie. Zwolniony z obozu na podstawie umowy kapitulacyjnej wrócił do Ciechanowa. Wobec zagrożenia aresztowaniem wyjechał w listopadzie 1939 r. do Warszawy. W stolicy nawiązał kontakt z działaczami ruchu ludowego. Został członkiem Komendy ZWZ ds. organizacyjnych. W kwietniu 1942 r. zgłosił akces do Batalionów Chłopskich i otrzymał nominację na komendanta II Okręgu Warszawa Województwo. Był przeciwnikiem scalenia BCh z AK. W czasie powstania warszawskiego był członkiem władz „Rocha”. Po upadku powstania opuścił Warszawę z ludnością cywilną. Organizował pomoc dla ewakuowanych z Warszawy, przygotowując jednocześnie tymczasowe kierownictwo polityczne SL „Roch”. W maju 1945 r. został zmobilizowany do LWP, ale już w grudniu wrócił do życia cywilnego, podejmując pracę w Wydziale Prasy i Propagandy NKW PSL. Współredagował „Chłopski Sztandar” i „Gazetę Ludową”. W l. 1946-1948 był radnym WRN w Warszawie i członkiem władz naczelnych PSL. Wskutek intryg organów bezpieczeństwa został aresztowany i skazany na trzy lata. Po powrocie z więzienia zamieszkał w Ciechanowie. Rehabilitacji doczekał się dopiero w 1989 roku. Ciechanów zapamiętał go jako znakomitego adwokata, działacza społecznego z pasją regionalisty oraz prawnego opiekuna rodzin dotkniętych boleśnie przez wojnę⁴.

Antoni Załęski, ps. „Torf” był nie tylko pierwszym komendantem Batalionów Chłopskich podokręgu „Wkra”, ale i faktycznym twórcą tej organizacji zbrojnej, liczącej ok. 5.000 żołnierzy na obszarze 9 powiatów północnego Mazowsza, wchodzących w skład ówczesnej rejencji ciechanowskiej. Urodził się 24 IX 1911 roku w Żurominku, w pow. mławskim, w rodzinie chłopskiej. Na studiach prawniczych na UW związał się z ruchem ludowym. Po studiach został aplikantem sądowym w Mławie. Służbę wojskową odbył w Modlinie. W kampanii wrześniowej walczył w szeregach 32. PP, m.in. pod Gruduskiem i w obronie Modlina. Po zwolnieniu z obozy przystąpił do działalności konspiracyjnej w organizacji „Racławice”, a w połowie 1941 r. został członkiem kierownictwa BCH na północnym Mazowszu, a następnie komendantem podokręgu „Wkra”. Przez dwa lata działalności konspiracyjnej pozostawał dla Niemców nieuchwytny. Został aresztowany podczas przekraczania granicy oddzielającej Generalną Gubernię od terenów włączonych do Rzeszy. Znalezione przy nim fałszywe pieczątki i konspiracyjne dokumenty były dla żandarmów wyraźnym sygnałem, że mają w rękach ważną postać polskiego podziemia zbrojnego. W czasie śledztwa w ciechanowskim Gestapo był wielokrotnie maltretowany fizycznie i psychicznie. Niemcy chcieli za wszelka cenę uzyskać od niego ważne informacje o organizacji. Antoni Załęski zachował się jednak jak człowiek niezłomny. Pomimo bólu i utraty świadomości nie ujawnił żadnego szczegółu swojej działalności. Nie powiodły się również niemieckie prowokacje. Gestapowcy wobec uporu i determinacji „Torfa” byli bezsilni. Zmarł 13 V 1943 r. śmiercią męczeńską na rękach współwięźniów, prawdopodobnie w siedzibie Gestapo na ul. Targowej (obecnie 17 Stycznia). Jego śmierć wstrząsnęła społeczeństwem. Tysiące członków BCH nie mogło pogodzić się z olbrzymią stratą wybitnego dowódcy. Ekshumacja, dokonana 9 X 1948 r. na prośbę rodziny, potwierdziła wielokrotne złamania rąk i nóg bohaterskiego żołnierza i dowódcy BCH. Prochy „Torfa” spoczywają na cmentarzu w rodzinnym Żurominku. Był bez wątpienia najwybitniejsza postacią w ruchu ludowym na północnym Mazowszu w okresie okupacji hitlerowskiej⁵.

Sugestie bibliograficzne:

Kazimierz Przybysz, Konspiracyjny ruch ludowy w Rejencji Ciechanowskiej [w:] „Wieś – Chłopi – Ruch Ludowy na Północnym Mazowszu w XX wieku”, Ciechanów1966, s. 51-58; przedruk w „Mazowsze Ciechanowskie – moja mała ojczyzna”, Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe, t. II, Ciechanów 1997, s. 241-245

Tadeusz Fijałkowski, Pod kryptonimem „Wkra”, Warszawa 1971, s. 296-300; przedruk w „Mazowsze ciechanowskie – moja mała ojczyzna”, Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe, t. II, Ciechanów 1997, s. 245-247