Lokalizacja: Ciechanów, ul. Strażacka tuż za budynkiem CKiS w kierunku rzeki Łydyni

Odsłonięcie: 1981 w 150-tą rocznicę upadku powstania

Materiał: kamień, wymiary: 1.500 mm x 1.200 mm

Treść inskrypcji: Ich za Polskę ścigał świat … ; obok tekstu – orzeł z brązu

Po dwunastu latach niewoli, w 1807 roku za sprawą cesarza Francji Napoleona Bonapartego, Polacy znów mieli swoje państwo. Kadłubowe, bo utworzone z części zaboru pruskiego, pod nazwą Księstwa Warszawskiego. Po wojnach napoleońskich, zakończonych klęską cesarza Francji, decyzją Kongresu Wiedeńskiego w 1815 roku utworzono Królestwo Polskie, zwane też Kongresowym lub potocznie Kongresówką. Królestwo Polskie połączono unią personalną z Cesarstwem Rosyjskim, co oznaczało, że car Rosji będzie jednocześnie królem Polski. Królestwo posiadało własną armię, sejm i konstytucję¹. Językiem urzędowym był język polski. W 1816 roku na cześć króla Polski i jednocześnie cara Rosji Aleksandra I Romanowa, na zamówienie wielkiego księcia Konstantego, do muzyki Jana Nepomucena Piotra Kaszewskiego Alojzy Feliński ułożył słowa hymnu:

Boże! Coś Polskę przez tak liczne wieki / Otaczał blaskiem potęgi i chwały / I tarczą swojej zasłaniał opieki / Od nieszczęść, które przywalić ją miały. / Przed Twe ołtarze zanosim błaganie / Naszego Króla zachowaj nam Panie!²

Już w następnym roku oficjalną frazę: Naszego króla zachowaj nam Panie zaczęto zastępować frazą: Naszą ojczyznę racz nam zwrócić Panie. Wkrótce pieśń ze zmienionymi słowami i sensem była śpiewana podczas nielegalnych zgromadzeń przez konspiratorów, a po klęsce powstania listopadowego stała się formą manifestacji uczuć patriotycznych. Interpretowana z perspektywy polskiego mesjanizmu stanowiła przypomnienie o biblijnym przymierzu Boga z narodem polskim.

W 1828 r. w Szkole Podchorążych Piechoty w Warszawie zawiązało się sprzysiężenie pod dowództwem podporucznika Piotra Wysockiego przeciwko wodzowi naczelnemu wojsk Królestwa Polskiego, księciu Konstantemu, bratu cesarza Rosji i króla Polski Mikołaja I. Był on powszechnie znienawidzony za stworzenie systemu tajnej policji i donosicielstwa, za publiczne poniżanie polskich oficerów, ale przede wszystkim za łamanie konstytucji. Powstanie wybuchło wieczorem 29 listopada 1830 roku, kiedy grupa podchorążych i młodych inteligentów (Ludwik Nabielak, Seweryn Goszczyński, Leonard Rettel) zaatakowała Belweder, rezydencję księcia. Konstanty zdołał się jednak ukryć i umknąć w przebraniu kobiety. Powstańcy z pomocą mieszkańców Warszawy zdobyli Arsenał. Jeszcze tej nocy rozstrzelano sześciu generałów przeciwnych powstaniu. Następnego dnia powstańcy opanowali stolicę. W ten sposób spisek wojskowy przekształcił się w powstanie. Wielki Książę Konstanty z częścią wiernych mu generałów wycofał się z Warszawy, nie podejmując działań przeciwko powstańcom³.

Rada Administracyjna kierowana przez księcia Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego, będąca cywilną władzą Królestwa Polskiego, próbowała rozbroić powstańców. Determinacja powstańców była jednak ogromna. Już 1 grudnia powstało Towarzystwo Patriotyczne, kierowane przez Maurycego Mochnackiego, domagające się natychmiastowej akcji zbrojnej przeciwko wojskom rosyjskim stacjonującym w Królestwie. Pod naciskiem zwolenników walki zbrojnej z Rosją 3 grudnia rozwiązano Radę Administracyjną i wyłoniono Rząd Tymczasowy, którego prezesem został książę Adam Jerzy Czartoryski. Wodzem Naczelnym rząd mianował gen. Józefa Chłopickiego, który już 5 grudnia ogłosił się dyktatorem powstania, usiłując jednocześnie doprowadzić do rokowań z cesarzem Rosji przy pomocy dyplomacji Prus. Rokowania z carem zaostrzyły jedynie sytuację w kraju. 20 grudnia Sejm wydal manifest, w którym ogłosił powstanie narodowe przeciwko Rosji. Następnego dnia J. Chłopicki rozwiązał Rząd Tymczasowy i powołał Radę Najwyższą Narodową.

17 stycznia wobec fiaska rokowań z Mikołajem I, który zażądał bezwarunkowej kapitulacji powstańców gen. J. Chłopicki złożył dymisję. 25 stycznia 1831 r. Towarzystwo Patriotyczne kierowane przez Joachima Lelewela zdobyło większość w Sejmie i przeforsowało uchwałę o detronizacji Mikołaja I, co było równoznaczne z zerwaniem unii personalnej z Rosją i aktem niepodległości Królestwa Polskiego. Sejm nie chciał detronizować cara, wiedząc, że oznacza to złamanie porządku wiedeńskiego. Posłowie ustąpili jednak pod wpływem radykalizujących się mieszkańców stolicy i uchwalili detronizację cara. Akt ten oznaczał pewną wojnę z Rosją.

Uchwała sejmu o detronizacji Mikołaja I

Tekst zredagowany przez Juliana Ursyna Niemcewicza

Działo się na posiedzeniu połączonych Izb Sejmowych dnia 25 stycznia 1831 r. w Warszawie.

Najświętsze i najuroczystsze umowy o tyle są nienaruszalne, o ile wiernie są dotrzymywane przez obie strony. Długie cierpienia nasze znane są całemu światu. Przysięgą poręczone przez dwu panujących, a pogwałcone tylekroć swobody – nawzajem i naród polski od wierności wobec dzisiejszego panującego uwalniają. Wyrzeczone na koniec przez samego Mikołaja słowa, że pierwszy ze strony naszej wystrzał stanie się na zawsze hasłem zatracenia Polski, odejmując nam wszelką nadzieję sprostowania naszych krzywd, nie zostawiają jak rozpacz szlachetną.

Naród zatem polski, na sejmie zebrany, oświadcza: iż jest niepodległym ludem i że ma prawo temu koronę polską oddać, którego godnym jej uzna, po którym z pewnością będzie się mógł spodziewać, iż mu zaprzysiężonej wiary i zaprzysiężonych swobód święcie i bez uszczerbku dochowa⁴.

Pod aktem detronizacji podpisało się 187 posłów, kilku przystąpiło do niego w formie listownej. Książę Adam Jerzy Czartoryski podpisał dokument, uważając go za zgubny dla przyszłości Polski.

29 stycznia Sejm rozwiązał Najwyższą Radę Narodową i utworzył Rząd Narodowy w składzie z Adamem Jerzym Czartoryskim i Joachimem Lelewelem. Uznaje się, że od daty przyjęcia uchwały o detronizacji Mikołaja I rozpoczęła się wojna polsko-rosyjska 1831 roku. 5 lutego granicę Królestwa przekroczyła 115-tysięczna armia rosyjska pod wodzą feldmarszałka Iwana Dybicza. 7 lutego doszło do pierwszych starć pomiędzy wojskami Rosji i Królestwa Polskiego.

Powstanie stało się faktem. Jego wynik okazał się tragiczny. Pamięć o niezłomnych bohaterach powstania przetrwała wieki. Oddawano im należny hołd w czasach zaborów i w okresie niepodległości. Nie zapomniano także po 1945 roku, chociaż ich walka z Rosją nie mogła być oficjalnie aprobowana. Ciechanów upamiętnił czyn powstańczy w 1981 roku. Z inicjatywy TMZC powstała płyta pamięci z inskrypcją, będącą cytatem z Psalmów przyszłości Zygmunta Krasińskiego.

Słowa z tablicy Ich za Polskę ścigał świat pochodzą z Psalmu miłości, jednego z trzech psalmów wydanych pod wspólnym tytułem Psalmy przyszłości w Paryżu w l. 1845 r. pod nieprzypadkowym pseudonimem Spirydion Prawdzicki⁵. Poeta analizuje w Psalmach cnoty teologiczne (wiara, nadzieja i miłość) w kontekście życia społeczeństwa polskiego, prezentuje ideał miłości i braterstwa, przedstawia niepodległościowe dążenia narodu polskiego. Idealna Polska jako wcielenie miłości jest dla poety ideałem dla świata, lekceważącego miłość i pragnienie wolności. O przelewających krew Polakach mówi: Moi bracia, widząc w nich bojowników o wolność wszystkich ujarzmionych krajów świata:

Upadek powstania spowodował ostrą polemikę w środowisku krajowym i emigracyjnym. Wybuchały ostre spory dotyczące przyczyn porażki, sposobu prowadzenia walk, a także odpowiedzialności osób na najwyższych stanowiskach państwowych i dowódczych. W sporach tych uczestniczyli polscy twórcy, którzy znaleźli się na emigracji, np. Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki. Autor Kordiana doszukuje się przyczyn klęski powstania nie tylko w niedojrzałości politycznej i społecznej do ogólnonarodowego zrywu niepodległościowego, ale winą obarcza przede wszystkim ówczesnych przywódców narodu. W niezwykle ważnej części dramatu, w tzw. Przygotowaniu umieścił scenę, w której sfora czartów wydobywa z piekielnych oparów postaci kolejnych dyktatorów powstania. Są to, zdaniem autora, przywódcy odpowiedzialni za klęskę powstania: Grzegorz Chłopicki, Adam Jerzy Czartoryski, Jan Skrzynecki, Joachim Lelewel, Jan Krukowski.

Po upadku powstania car Mikołaj I wypowiedział słowa: Nie wiem czy będzie jeszcze kiedy jaka Polska, ale tego jestem pewien, ale jestem pewien, że nie będzie już Polaków. 9 czerwca 1932 r. papież Grzegorz XVI potępił powstanie jako zbuntowanie się przeciwko legalnej władzy. Kolejny zryw narodowy przeprowadzi już następne pokolenie, dzieci powstańców listopadowych.

Sugestie bibliograficzne:

Stefan Kieniewicz, Andrzej Zahorski, Władysław Zajewski, Trzy powstania narodowe: kościuszkowskie, listopadowe, styczniowe, Warszawa 1994

Andrzej Kijowski, Listopadowy wieczór, PIW, Warszawa 1972

Jerzy Łojek, Szanse powstania listopadowego: rozważania historyczne, Warszawa 1986

Tomasz Łubieński, Bić się czy nie bić? O polskich powstaniach, Kraków 1989

Marek Tarczyński, Generalicja powstania listopadowego, Warszawa 1980