Lokalizacja: kościół św. Jana Pawła II (parafia pw. Matki Boskiej Fatimskiej w Ciechanowie), ul. św. Maksymiliana Kolbego

Odsłonięcie: 16 XII 2012 w przeddzień 70-tej rocznicy egzekucji w ciechanowskim zamku

Materiał: czarny marmur; wymiary: 900 mm x 1.600 mm)

Inicjatywa, projekt i wykonanie: Bernard Grzankowski

Latem i jesienią 1942 roku Gestapo rejencji ciechanowskiej rozpoczęło zakrojoną na szeroką skalę akcji przeciwko polskiemu podziemiu zbrojnemu. W publicznych egzekucjach zginęło ok. 260 osób skazanych za działalność wymierzoną przeciwko III Rzeszy. Najliczniejszą grupę aresztowanych i straconych stanowili żołnierze konspiracyjnej Armii Krajowej, którzy nie zaprzestali aktów dywersji i sabotażu. Aresztantów przewożono z więzień do obozu koncentracyjnego w Działdowie, gdzie pracował sąd doraźny w trzyosobowym składzie. Tak było również w przypadku rozprawy w dn. 4 grudnia 1942 roku. Sąd doraźny po krótkim przesłuchaniu oskarżonych ogłosił wyrok. Na karę śmierci skazano siedemnaście osób. Wśród skazanych znaleźli się: Tadeusz Jurecki, Bolesław Nodzykowski, Kazimiera Grzelakowa, Zenobia Jelińska, Jan Wasiłowski, Michalina Czechowska, Bronisław Żebrowski, Eugeniusz Jastrzębski, Edmund Zdanowski, Władysław Otłowski, Zenon Kiembrowski, Maria Kaczyńska, Marian Arct, Bronisław Dębiński, Juliusz Kubis, Stefan Krzywkowski, Henryk Smoliński. Pozostałych oskarżonych skazano na bezterminowy pobyt w obozie koncentracyjnym, który przeżyły tylko dwie osoby. Pseudosądowe wyroki wykonano 17 grudnia 1942 roku podczas zbiorowych egzekucji, przeprowadzonych jednocześnie w Ciechanowie, Mławie, Przasnyszu i Pułtusku¹.

Na mławskim rynku hitlerowcy powiesili cztery osoby, m.in. Bronisława Żebrowskiego, absolwenta Gimnazjum im. Z. Krasińskiego w Ciechanowie, szefa III Oddziału ZWZ na obwód ciechanowski, w Przasnyszu pięć osób, na targowisku w Pułtusku cztery osoby. Pozostałe cztery osoby zostały powieszone na dziedzińcu ciechanowskiego zamku. Śmierć ponieśli zaprzysiężeni członkowie Armii Krajowej : Kazimiera Grzelak, Zenobia Jelińska, Tadeusz Jurecki i Bolesław Nodzykowski². Ponury mord dokonał się w obecności przymusowo spędzonych mieszkańców tych miast. Tej zimy było bardzo zimno, więc temperatura poniżej -10 stopni C. mroziła równie mocno jak widok wieszanych więźniów. Właśnie tej zimy załamał się front w Rosji i Niemcy rozpoczęli na Mazowszu słynną zbiórkę kożuchów, choć był to zwykły bandycki rabunek, a nie jakakolwiek zbiórka. Rabowano nie tylko kożuchy, ale i wszystkie zimowe ubrania. Pozbawiano ludzi ciepłego odzienia wprost na ulicy, nawet w drodze do kościoła, czy na terenie kościelnym. Zmarznięci i śmiertelnie przerażeni obserwowali konających na szubienicy braci. Podobno w tłumie słychać było na przemian słowa przekleństw i modlitwy³.

Oto sylwetki ofiar okrutnego mordu:

Kazimiera Grzelak osiedliła się w Ciechanowie w 1937 roku, Tu wyszła za mąż za Władysława Grzelaka, ciechanowskiego rzeźnika. Wraz z mężem należała do ruchu oporu od początku okupacji, wstępując najpierw do Związku Walki Zbrojnej, a następnie Armii Krajowej. W sierpniu 1941 roku oboje zostali aresztowani na skutek zdrady. Podczas śledztwa w siedzibie ciechanowskiego i płockiego gestapo Kazimiera została poddana ciężkim torturom, nikogo jednak nie wydała. Jej mąż natomiast trafił do obozu koncentracyjnego w Działdowie, potem do Oświęcimia i Dachau, gdzie zmarł w 1944 roku. Jego żona, Kazimiera Grzelak zginęła z wyroku Gestapo na oczach rocznej córeczki, która musiała, jak inni mieszkańcy Ciechanowa, obserwować egzekucję.

Zenobia Jelińska, urodziła się w 1903 r. w rodzinie rolniczej z Przasnysza. Przed agresją Niemiec hitlerowskich na Polskę ukończyła szkołę średnią. W 1939 r. pracowała w starostwie w Przasnyszu. Była członkiem organizacji dywersyjnej K-7, następnie kurierem obwodu ZWZ – AK na trasie Przasnysz – Ciechanów. Używała pseudonimu Teresa. Została aresztowana 8 września 1942 roku, była więziona w Płocku i Działdowie, a następnie skazana na karę śmierci. Zginęła w zbiorowej egzekucji 17 grudnia 1942 roku na dziedzińcu ciechanowskiego zamku.

Tadeusz Jurecki był w Armii Krajowej w Ciechanowskiem ważną postacią. Jako szef łączności był odpowiedzialny nie tylko za własne bezpieczeństwo, ale również za życie grupy zaufanych kurierów. W działalność konspiracyjną była zaangażowana także jego rodzina. Ich rodzinny dom w Pszczółkach był ważnym miejscem na konspiracyjnej mapie powiatu. Tu pisano i powielano dokumenty, stąd wychodziły rozkazy, tu „spaleni” członkowie AK, mogli liczyć na schronienie, posiłek i wsparcie. Tadeusz Jurecki jesienią 1942 roku przebywał pod zmienionym nazwiskiem na leczeniu w szpitalnym w Otwocku. Tam właśnie został rozpoznany i zadenuncjowany przez Franciszka Zielińskiego, członka AK, który był jednocześnie agentem Gestapo. Został natychmiast aresztowany i wkrótce skazany na śmierć w publicznej egzekucji, na dziedzińcu ciechanowskiego zamku. Został pochowany w rodzinnej mogile na cmentarzu w Grudusku.

Bolesław Nodzykowski, podoficer 13. Pułku Piechoty w Pułtusku zakończył udział w kampanii wrześniowej w ostatniej bitwie pod Kockiem. Po powrocie do Pułtuska zajął się tworzeniem struktur Związku Walki Zbrojnej na terenie miasta. Był inicjatorem jednego z pierwszych zadań ZWZ – ekshumacji żołnierzy września, obrońców Pułtuska, pochowanych na polu walki. Organizował też pomoc żywnościową i materialną dla rodzin poległych żołnierzy. Został pierwszym komendantem ZWZ Obwodu Pułtusk. Latem 1941 roku przeniósł się w Makowskie, gdzie objął stanowisko szefa wywiadu III Inspektoratu. Tam został aresztowany, następnie przewieziony do Działdowa i stracony w dn. 17 grudnia 1942 roku na dziedzińcu ciechanowskiego zamku⁴. Został pochowany na cmentarzu św. Krzyża w Pułtusku.

Uroczystość odsłonięcia tablicy pamięci zgromadziła 16 XII 2012 r. tłumy ciechanowian. Aktu poświęcenia dokonano podczas patriotycznego nabożeństwa w intencji pomordowanych, celebrowanego przez ks. prałata Eugeniusza Graczyka – dziekana Dekanatu Ciechanowskiego Zachodniego w asyście ks. kan. Jana Jóźwiaka i ks. Andrzeja Kamińskiego – kapłana Archidiecezji Warszawskiej, wnuka zamordowanej Kazimiery Grzelak, który przedstawił postacie patriotów zamordowanych na dziedzińcu zamku. Podczas uroczystości honorową wartę przy tablicy pełnili K. Macińska i A. Sadowski ze Związku Piłsudczyków RP – Okręg Ciechanów.

Sugerowana bibliografia:

Marek Frankowski, Bracie, Polaka będziesz wieszał?, „Tygodnik Ciechanowski”, nr 31/1982; przedruk w „Mazowsze ciechanowskie – moja mała ojczyzna”, t. II, Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe, Ciechanów 1997, s. 255-257

Bogumiła Umińska, Karty dziejów Ciechanowa 1939-1945, Muzeum Szlachty Mazowieckiej, Ciechanów 2009