Lokalizacja: teren dawnej żwirowni na Śmiecinie k. Ciechanowa, obecnie okolice ul. Kolbego

Odsłonięcie: 1964 w 20-tą rocznicę egzekucji

Zniszczona po latach płyta znajduje się obecnie w depozycie Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie

3 lipca 1944 roku w podciechanowskiej żwirowni na Śmiecinie rozstrzelano 30 mieszkańców Ciechanowa i pobliskich okolic¹. Zbiorowa egzekucja stanowiła odpowiedź na zastrzelenie niemieckiego ogrodnika w Pęchcinie o nazwisku Podlich, skądinąd porządnego człowieka, wyjątkowo życzliwego dla Polaków Niemca. Miał on szklarnię w okolicach dzisiejszej siedziby nadleśnictwa, w której zatrudniał polskich pracowników. Stosowanie przez Niemców zbiorowej odpowiedzialności było „ulubionym” sposobem zastraszania Polaków, aby ograniczyć działalność polskiego ruchu oporu. Kto i z jakiego powodu zabił Niemca, nie wiadomo. Jeden spośród z aresztowanych w tej sprawie, któremu udało się uniknąć egzekucji, znany ciechanowski poeta, Wincenty Zgliczyński, także nie umiał tego wyjaśnić. Istnieją jednak wyraźne przesłanki wskazujące personalnie zabójców Podlicha. W ich świetle sprawcami zamordowania niemieckiego ogrodnika byli członkowie Armii Ludowej, powiązani z lokalnymi strukturami PPR. Podobno tzw. „ciechanowska ulica” obarczała właśnie ich za to bezsensowne morderstwo, które pociągnęło za sobą liczne aresztowania i śmierć wielu z ciechanowian, w tym 30 ofiar egzekucji w ciechanowskiej żwirowni². Czy było to pospolite morderstwo, czy też odwet za zbrodnie Niemców? Pytanie to zostało już postawione i wymaga odpowiedzi. Najwyższy czas, aby tę ponurą historię wyjaśnić i wskazać publicznie winnych. Domagają się tego m.in. żyjący jeszcze świadkowie tamtych wydarzeń³. Zabójstwo z całą premedytacją ostało wykorzystane jednak przez Niemców jako pretekst do aresztowania ponad stu absolutnie przypadkowych osób, z których 30 zostało zastrzelonych w żwirowni, pozostali zginęli w obozach w Pomiechówku, Działdowie i Sztuthofie.

Podczas spotkania zarządu TMZC w dn. 20 VI 1958 r. na temat zbrodni hitlerowskich w Ciechanowie wspomniano o dwu strasznych egzekucjach w naszym mieście: wykonaniu wyroku śmierci przez powieszenie w dn. 17 XII 1942 r. na dziedzińcu ciechanowskiego zamku oraz o rozstrzelaniu 30 Polaków w dn. 3 VII 1944 r. w żwirowni w Śmiecinie. Uznano za konieczne upamiętnienie ofiar obu tych mordów. Kamień pamiątkowy na dziedzińcu zamku z nazwiskami ofiar mordu odsłonięto w 1964 roku, natomiast upamiętnienie egzekucji w żwirowni przeciągało się w czasie. W dokumentach TMZC zachował się zapis z 18 IX 1964 roku: „Na miejscu straceń w żwirowni Wydział Gospodarki Komunalnej Prezydium Powiatowej Rady Narodowej ufunduje płytę pamiątkową. Będą wokół wierzby płaczące”. Kolejny lakoniczny zapis pojawił się dopiero 24 XI 1977 roku: „Ustalono za prezesury J. Szymańskiego wspólnie z Urzędem Miasta upamiętnić miejsce straceń w żwirowni Śmiecin⁴”. Miejsce stracenia upamiętniono w 1964 roku, skąd zatem zapis o ustaleniach w 1977 roku? Być może chodziło o nową płytę, która została zniszczona przez upływ czasu lub, jak zapamiętali niektórzy ciechanowianie, przez okolicznych wandali.

Trzydziestu rozstrzelanych w żwirowni Polaków zostało pogrzebanych na miejscu stracenia. W 1945 roku po wyzwoleniu Ciechanowa przez Armię Czerwoną ciała ofiar egzekucji ekshumowano i przeniesiono na cmentarz parafialny przy ul. Płońskiej. W 1972 roku zostały przeniesione do kwatery poległych i pomordowanych na cmentarzu komunalnym przy ul. Gostkowskiej. Część ofiar spoczywa w grobach rodzinnych. Nie udało się uniknąć smutnych i zawstydzających pomyłek. Dziś nazwiska ofiar okrutnej zbrodni niemieckiej upamiętnia tablica ufundowana przez TMZC. Od 1998 roku znajduje się w kościele Błogosławionego Jana Pawła II przy ul. św. Maksymiliana Kolbego w Ciechanowie. Dla porządku, niemiecki ogrodnik, niepotrzebna ofiara wydarzeń, został pochowany niezwłocznie na dawnym cmentarzu przy klasztorku lub na ul. Płockiej. Żaden z tych cmentarzy już nie istnieje. Zostały zniszczone w 1945 roku.

Sugestie bibliograficzne:

Bogumiła Umińska, Karty z dziejów Ciechanowa 1939-1945, MSM w Ciechanowie, Ciechanów 2009