Lokalizacja: przed budynkiem NOT przy ul. Powstańców Warszawskich w Ciechanowie

Odsłonięcie: 15 VIII 1994 w 50-tą rocznicę wybuchu powstania z inicjatywy ciechanowskiego obwodu Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej oraz Towarzystwa Miłośników Ziemi Ciechanowskiej

Tablica – czarny granit, wym. 50 cm x 10 cm, miedziany symbol Polski Walczącej, wym. 30 cm x 25 cm.

Na tablicy wmurowanej w 50-tą rocznice wybuchu powstania znajduje się 18 nazwisk ciechanowian, którzy polegli w walkach powstańczych. Podczas rekonstrukcji obelisku w 2004 r. dopisano nazwiska kolejnych czterech ciechanowian poległych w powstaniu. Do dziś nie udało się zamknąć pełnej listy poległych i zaginionych, odtworzyć okoliczności ich śmierci, wygnania, udręk życia w obozach pracy. To nasze moralne zobowiązanie, by każda śmierć została odnotowana i zachowana w społecznej pamięci.

Powstanie warszawskie było największą i najtragiczniejszą bitwą miejską w czasie II wojny światowej, którą można porównać jedynie z walkami w Stalingradzie. Tylko w dwóch innych okupowanych stolicach Europy – Paryżu i Pradze – miały miejsce antyniemieckie powstania. Były jednak nieporównywalne pod względem rozmachu i przebiegu. Powstanie w Paryżu trwało tydzień, w Pradze 4 dni. Warszawa walczyła 63 dni.

W czternastym dniu powstania gen. Tadeusz Bór Komorowski wydał rozkaz skierowany do wszystkich dobrze uzbrojonych jednostek Armii Krajowej w Polsce, w którym wzywał żołnierzy do marszu na pomoc walczącej stolicy. Oczekiwał zbrojnego wsparcia, zwłaszcza związania sił niemieckich na peryferiach i przedmieściach Warszawy, a następnie włączenia się do walk wewnątrz miasta. Rozkaz wywołał niezwykłe poruszenie i niemały odzew, ale przedarcie się dużych formacji wojskowych do walczącej stolicy było niezwykle trudnym zadaniem. Próbę wsparcia powstańców podjęły oddziały AK z terenu Mazowsza, Kielecczyzny, Lubelszczyzny, a także z okręgów w Łodzi, Rzeszowa, Śląska i Małopolski. Większości nie udało się dotrzeć do Warszawy, tylko nieliczni nawiązali walkę z Niemcami. Inaczej było na terenach zajętych przez wojska sowieckie. Oddziały AK idące na pomoc Warszawie były zatrzymywane i rozbrajane. Oficerów internowano, a żołnierze otrzymywali polecenie przyłączania się do armii Berlinga. Docierali tylko nieliczni, wzmacniając obrońców stolicy. Wielu z nich poległo na ulicach i barykadach, wielu wspólnie z mieszkańcami Warszawy trafiło do niewoli.

Powstanie upadło po 63 dniach heroicznej walki. Zawarto porozumienie o kapitulacji. W trakcie dwumiesięcznych walk poległo 10 tys. żołnierzy AK, 6 tys. zaginęło, 20 tys. zostało rannych, 15 tys. trafiło do niewoli. Podczas forsowania Wisły zginęło blisko 5,5 tys. żołnierzy 1. Armii Wojska Polskiego. Straty wśród ludności cywilnej były przerażające. Zginęło ok. 150-200 tys. mieszkańców Warszawy, 500-550 tys. zostało zmuszonych do opuszczenia miasta. Stolica kraju została praktycznie zrównana z ziemią. Po obronie Warszawy we wrześniu 1939 r. i powstaniu w sierpniu 1944 r. miasto straciło 84 % swojej zabudowy. .

W wyniku przemian politycznych po zakończeniu II wojny światowej Polska znalazła się w strefie wpływów ZSRR. Żołnierze Armii Krajowej i innych formacji walczących z niemieckim okupantem stali się elementem podejrzanym i niebezpiecznym dla władz komunistycznej Polski. Wielu znalazło się w więzieniach, wielu otrzymało wyroki śmierci, innych skrytobójczo zamordowano. Warszawa nigdy nie zapomniała o swych bohaterach. Miejscami pamięci stały się groby i cmentarze, na których corocznie w dniu 1 sierpnia odbywały się nabożeństwa i spotkania byłych powstańców.

Dopiero po 1956 roku możliwe stało się publiczne oddawanie czci poległym powstańcom. Warszawiacy już wtedy dopominali się o powstańczy pomnik. Idea budowy pomnika powróciła wraz powstaniem „Solidarności”. Po wieloletnich zabiegach przy licznych utrudnieniach ze strony władz państwowych 1 sierpnia 1989 roku odsłonięto na placu Krasińskich w Warszawie Pomnik Powstania Warszawskiego. Pełne upamiętnienie stało się możliwe dopiero po przewrocie politycznym w 1989 roku. 31 VII 2004 r. zostało otworzone Muzeum Powstania Warszawskiego, 1 X 2010 Polskie Muzeum Dulag 121, dokumentujące losy mieszkańców Warszawy wypędzonych z miasta po kapitulacji. Rok 1989 stał się wreszcie bramą do wielu inicjatyw obywatelskich i środowiskowych odwołujących się do etosu powstania. Odsłonięto wiele tablic, głazów, krzyży i niewielkich pomników poświęconych poszczególnym oddziałom powstańczym i uczestnikom powstania. W 2009 roku z inicjatywy prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego Sejm RP ustanowił dzień 1 sierpnia Narodowym Dniem Pamięci Powstania Warszawskiego. W 2018 otwarto Dom Wsparcia dla Powstańców Warszawy.

Także Ciechanów pragnął uhonorować ciechanowian poległych w powstaniu. Im poświęcony jest obeliski przy ul. Powstańców Warszawskich przed frontem budynku NOT-u. W ten sposób ciechanowianie oddali hołd współmieszkańcom poległym w powstaniu. Obelisk z nazwiskami ofiar odsłonięto w 1994 roku. Po odnowieniu w 2004 roku odbyła się przy tym monumencie uroczysta msza polowa w 60-tą rocznicę powstania.

Wybuch powstania warszawskiego poprzedziły plany wzmocnienia warszawskiej AK. W obwodzie ciechanowskim AK miał być zorganizowany jeden oddział w liczbie ok. 100 żołnierzy. Miał nadejść rozkaz wymarszu na Warszawę z chwilą wybuchu powstania, ale … nie nadszedł. Zdezorientowani ciechanowianie na własną rękę przedostawali się zatem do Warszawy i zasilali szeregi walczących powstańców. Lokalne placówki AK rozpoczęły zbiórkę żywności dla oblężonego miasta. Masło z mleczarni w Grudusku załatwił Bronisław Trentowski, ps. „Chmura”, smalec Wiktor Wynimko, kierownik mleczarni w Gąsocinie. Transport natknął się jednak na niemiecki patrol. Wywiązała się strzelanina i żywność nie dotarła do celu¹.

Sylwetki ciechanowian poległych w powstaniu starał się przybliżyć czytelnikom Edward Lewandowski². Autor artykułu wspomina Tadeusza Bieleckiego, ciechanowskiego gimnazjalistę, bratanka naczelnika Urzędu Skarbowego, Stanisława Gotlibowskiego, który zginął pierwszego dnia powstania, Alojzego Kownackiego- aptekarza, Czesława Godlewskiego, Zbigniewa Skotnickiego, Jana Łukasiewicza – brata pisarza Stanisława Łukasiewicza z Opinogóry. Na terenie Wytwórni Papierów Wartościowych zginął Wacław Krzeszowski, na Starówce poległa farmaceutka Regina Staniszewska i jej siostra Maria, utalentowana pianistka. Zginął też Bolesław Olszewski, syn ciechanowskiego adwokata, Wanda z Bojanowskich Olszewska, Jan Smoleński, syn prezesa sądu. Na Mokotowie poległa Jadwiga Kuskowska, jedna z najlepszych maturzystek z 1939 roku. Zginęła ze swoim dzieckiem, kiedy własowcy wrzucili do piwnicy granat. Zginął w walce Juliusz Klepacz, syn przedwojennego dowódcy ciechanowskich legionistów i Wojtek Pogorzelski, syn oficera straży pożarnej.  

Części ciechanowian, walczących w powstaniu, udało się przeżyć. Ocalała m.in. Alicja Kamińska (rocz. 1926), ps. „Alka”, uczennica gimnazjum im. Z. Krasińskiego, sanitariuszka zgrupowania „Harnaś”. Zmarła w 2020 r. w wieku 94 lat jako jedna z najstarszych uczestniczek powstania. Żegnała Ją na cmentarzu w Ciechanowie kompania honorowa żołnierzy z oddziału 5. Mazowieckiej Brygady Obrony Terytorialnej w Ciechanowie.

Powstanie uznawane jest powszechnie za jedno z najtragiczniejszych wydarzeń w najnowszej historii Polski. Ze względu na jego tragiczne skutki, w szczególności olbrzymie straty ludzkie i materialne, kwestia zasadności decyzji o rozpoczęciu powstania pozostaje przedmiotem debat i niegasnących polemik. W 2019 roku ukazała się publikacja Piotra Zychowicza pt. Obłęd ’44, którą warto przeczytać, nawet nie podzielając poglądów autora.

Każdego roku 1 sierpnia przed postumentem gromadzą się przedstawiciele władz, członkowie stowarzyszeń kombatanckich, organizacji społecznych, a także mieszkańcy miasta, by złożyć hołd poległym w powstaniu. Punktualnie o 17:00 odzywają się syreny alarmowe, pręży się harcerska warta honorowa.

– Żołnierze Armii Krajowej i Polskiego Państwa Podziemnego przeciwstawili się bezlitosnemu okupantowi, jednocześnie z niepokojem oczekiwali wkroczenia do stolicy wojsk radzieckich. Będąc w potrzasku dwóch tak potężnych, militarnych potęg, stanęli do nierównej walki. Powstańcom przyświecała jedna, jakże ważna myśl: żyć możesz tylko tym, za co zgodzisz się umrzeć. Godzina „W” była ich godzina wolności – mówiła w 2020 r. wiceprezydent Ciechanowa Iwona Kowalczuk.

Dramat powstania warszawskiego i heroizm jego uczestników stały się tematem literackim i filmowym. Literacki obraz powstania znajdziemy w „Pamiętniku z powstania warszawskiego” Mirona Białoszewskiego, w „Mieście niepokonanym” Kazimierza Brandysa, w utworze Romana Bratnego „Kolumbowie. Rocznik 20”, w opracowaniach Aleksandra Kamińskiego „Zośka” i „Parasol”, w utworze Jarosława Marka Rymkiewicza „Kinderszenen”, Melchiora Wańkowicza „Ziele na kraterze”. Upiorny obraz zmagań powstańców odnajdziemy też w filmach, m.in. w „Zakazanych piosenkach” Leonarda Buczkowskiego, w „Mieście nieujarzmionym” Jerzego Zarzyckiego. Rozrachunek z mitologią powstania podjął Andrzej Wajda w „Kanale” i Andrzej Munk w „Eroice”. Powstały też filmowe adaptacje , np. „Kamienne niebo” E. i Cz. Petelskich, „Pierścionek z orłem w koronie” A. Wajdy i „Kolumbowie” J. Morgensterna, „Powstanie Warszawskie” i „Miasto 44” Jana Komasy.

Sugestie bibliograficzne:

1. Władysław Bartoszewski, Dni walczącej stolicy, Świat Książki, Warszawa 2008

2. Jerzy Kirchmayer, Powstanie warszawskie, Książka i Wiedza, Warszawa 1984

3. A. Chmielarz, W. Borodziej, A. Friszke, A. K. Kunert, Polska Podziemna 1939-1945, WSiP, Warszawa 1991

4. Jan M. Ciechanowski, Powstanie warszawskie, PIW, Warszawa 1984

5. Norman Davies, Powstanie ’44, Wydawnictwo Znak, Kraków 2006

6. Stefan Korboński, Polskie Państwo Podziemne, Przewodnik po Podziemiu z l. 1939-1945, Świat Książki, Warszawa 2008

7. K. Krajewski, T. Łabuszewski, Powstanie warszawskie. Fakty i mity, IPN, Warszawa 2006

8. Piotr M. Majewski, Największa bitwa miejska II wojny światowej, Biuletyn IPN 8/2004

9. Jan K. Zawodny, Powstanie warszawskie w walce i dyplomacji, PWN, Warszawa 1994