Lokalizacja: I Liceum Ogólnokształcące im. Z. Krasińskiego w Ciechanowie, ul. 17 Stycznia 66

Tablica memoratywna poświęcona pamięci poległych i zamordowanych w latach okupacji hitlerowskiej wychowanków i nauczycieli Gimnazjum i Liceum im. Z. Krasińskiego w Ciechanowie

Odsłonięcie: 30 VI 1979 r. podczas V Zjazdu Wychowanków Gimnazjum i Liceum im. Z. Krasińskiego w Ciechanowie, ceremonia poświecenia 10 XI 1994

Materiał: czarny granit; wymiary: 1.800 mm x 1.520 mm

Idea uczczenia poległych i pomordowanych wychowanków liceum w Ciechanowie zrodziła się wśród uczestników zjazdów koleżeńskich organizowanych od 1931 roku. Opowiadali się za tym zwłaszcza absolwenci liceum, skupieni w oddziale warszawskim TMZC. Podczas IV Zjazdu w dn. 22-23 VI 1974 r. uczestnicy podjęli uchwałę w sprawie ufundowania tablicy upamiętniającej poległych i pomordowanych wychowanków szkoły w czasie ostatnich wojen. Nad wykonaniem tablicy komitet organizacyjny pod kierunkiem Stanisława Borodzicza pracował bez przerwy przez kilka lat. Wsparcia i pomocy komitetowi udzielało TMZC, jako że grupa S. Borodzicza stanowiła jednocześnie oddział warszawski TMZC. Była to więc wspólna inicjatywa i zadanie TMZC i grupy absolwentów ciechanowskich szkół średnich. W efekcie tych prac powstał poważny materiał, pozwalający ustalić listę ofiar dwóch kataklizmów w XX wieku. Przygotowano także potężna marmurową tablicę składająca się z sześciu elementów. Odsłonięcia tablicy dokonano podczas V Zjazdu 30 czerwca 1979 roku.

W 1978 roku, czyli rok przed planowanym odsłonięciem tablicy, uzyskano zgodę sekretarza KW PZPR na umieszczenie tablicy w budynku LO. Aprobatę dla inicjatywy wyrazili także Urząd Wojewódzki oraz Kuratorium Oświaty i Wychowania. Można było przystąpić do finalizowania projektu. Niestety, Komitet Wojewódzki PZPR wniósł wkrótce zastrzeżenie co do kompletności wykazu nazwisk i w tej sytuacji zasugerował rezygnację z umieszczania konkretnych nazwisk na tablicy. W zamian proponowano wyłożenie przed tablicą księgi pamiątkowej, w której byłyby odnotowane nazwiska ofiar. W tej nieoczekiwanej sytuacji prezes TMZC zorganizował nadzwyczajne zebranie zarządu, na którym ustosunkowano się do sugestii KW PZPR. Było to chyba jedno z najdłuższych i najbardziej dramatycznych posiedzeń zarządu TMZC od 1957 roku. Koncepcji tablicy z nazwiskami ofiar bronił z przekonaniem przedstawiciel warszawskiego oddziału TMZC i spiritus movens projektu, Stanisław Borodzicz. Jego argumenty, zwłaszcza podkreślany zdecydowanie szacunek dla konkretnych osób, które oddały swe życie za wolność ojczyzny, znalazły zrozumienie i poparcie większości członków zarządu TMZC. Ustalono jednocześnie, że delegacja TMZC spotka się z Jerzym Wierzchowski, wojewodą ciechanowskim i przewodniczącym Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, który od 1977 roku posiadał członkostwo honorowe TMZC¹.

Zjazd rozpoczęła uroczystość odsłonięcia tablicy. Przewodniczący Komitetu Organizacyjnego Wincenty Zgliczyński odczytał wiersz, który napisał specjalnie na tę okazję. W ciszy i skupieniu przejmująco zabrzmiały słowa wiersza „Apel”:

… stańcie na świadectwo prawdzie / zatruci gazem / rozstrzelani / zadręczeni w bunkrach / wieszani głową w dół / wypełniani powietrzem / duszeni strykiem / zmarli stojąc w transportach / bici do utraty zmysłów / skopani podkutym butem / okaleczeni kańczugiem / zaćwiczeni na koźle / zarąbani toporem / żywcem zakopani / konający z puchliny głodowej / od ran i brudu zdychający łazarze / spopieleni w krematoriach / … wstańcie i dajcie świadectwo prawdzie.

Aktu odsłonięcia tablicy dokonali wspólnie ówczesny dyrektor liceum Jerzy Grabowski i przedstawiciel KOiW w Ciechanowie. W części oficjalnej uczestnicy zjazdu wysłuchali kilku wystąpień: Stanisław Borodzicz – wspomnienie o poległych uczniach i absolwentach szkoły, Henryk Kaniewski – wspomnienie ucznia i nauczyciela pt. „Blaski w smudze cienia”, Lucjan Chojnowski – wspomnienie o profesorach, Jerzy Grabowski – referat o historii Gimnazjum i Liceum im. Z. Krasińskiego, Robert Bartołd – referat o miesięczniku „Iskra”, Henryk Lenczewski – historia szkoły handlowej, Józef Szymański – referat o działalności TMZC. Uroczystość zakończył W. Zgliczyński deklamując dwa swoje wiersze : „Zmartwychwstanie” oraz „1000-letni Ciechanów”².

Na tablicy pierwotnie umieszczono 120 nazwisk. Przy kilku nazwiskach nie podano nazw miejscowości, w których ponieśli śmierć, mimo że były one znane. W 1979 roku nie było jeszcze politycznej zgody na wymienienie nazwy „Katyń”. Nie wskazano jej w przypadku dziewięciu osób, więźniów obozów w Ostaszkowie, Starobielsku i Kozielsku. Miejsce ich śmierci w Katyniu wyryto na tablicy dopiero po ponad 10 latach, czyli po zmianach ustrojowych w Polsce po 1990 roku, kiedy opadła kurtyna milczenia wobec niebywałego aktu ludobójstwa. Dopisano wtedy cztery nazwiska, które nie znalazły się pierwotnie. „Białe plamy” na tablicy zastąpiła straszna, ale prawdziwa treść zawarta w słowie „Katyń”.

Wśród 120 osób uwiecznionych na tablicy dziewięciu z nich zginęło w Katyniu. Byli to:

Zbigniew Stefan Biechoński, rocz. 1908, harcerz, oficer Policji Państwowej, w czasie kampanii wrześniowej ewakuowany w okolice Łucka, więzień obozu w Ostaszkowie

Jan Kontraktewicz, ucz. gimnazjum w latach dwudziestych, brak dalszych danych

Aleksander Korzybski, rocz. 1899, uczestnik wojny polsko-rosyjskiej w 1920 r., funkcjonariusz Policji Państwowej w Opinogórze, w czasie kampanii wrześniowej ewakuowany na wschód, osadzony prawdopodobnie w obozie w Ostaszkowie; wyrokiem sądu z 31 XII 1946 uznany za zmarłego.

Zygmunt Marian Kwiatkowski, rocz. 1911, ucz. gimnazjum w l. 1920-1929, lekarz zam. w Warszawie, we wrześniu 1939 r. zmobilizowany do Centrum Wyszkolenia Sanitarnego i ewakuowany na wschód, więzień obozu w Starobielsku, figuruje na liście więźniów tego obozu „zaginionych” w ZSRR.

Jerzy Roman Nowicki, rocz. 1909, ucz. gimnazjum w l. 1922-1924, absolwent Szkoły Podchorążych Artylerii, zmobilizowany w VIII 1939 r. dostał się do niewoli już 18 IX, osadzony w obozie w Kozielsku i zamordowany w Katyniu.

Stanisław Moszczyński, rocz. 1912, jako uczeń gimnazjum zaangażowany w działalność artystyczną i teatralną, działał aktywnie w organizacji młodzieżowej „Straż Przednia”, absolwent Szkoły Podchorążych Piechoty w Częstochowie, w czasie okupacji wywieziony do Kozielska, zamordowany w Katyniu w 1940 roku.

Jan Słoński, rocz. 1908, ucz. gimnazjum w l. 20-tych, podpor. 77. PP w Stanisławowie, w czasie kampanii wrześniowej walczył w rejonie Kobrynia na Polesiu, osadzony w Kozielsku, w kwietniu zamordowany w Katyniu, zidentyfikowany podczas ekshumacji na podstawie dokumentów zachowanych w mundurze, m. in. metryki ślubu z datą 4 IX 1939.

Leon Skowroński, rocz. 1903, 17-letni uczestnik wojny 1920 r., absolwent Szkoły Podchorążych Rezerwy Artylerii w Ostrowi Mazowieckiej i Oficerskiej Szkoły Artylerii w Toruniu, służył w 28. PAL jako młodszy oficer baterii, oficer administracyjny, materiałowy i mobilizacyjny, figuruje na liście więźniów obozu w Starobielsku pod numerem 2953.

Antoni Ślesicki, rocz. 1910, absolwent Politechniki Warszawskiej i Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty, służył w 13.PP stacjonującym w Pułtusku, we wrześniu 1939 r. na wezwanie władz wojskowych opuścił Warszawę i udał się na wschód kraju, zginął w kwietniu 1940 r. w Katyniu³.

Wśród 120 osób, poległych i zamordowanych uczniów liceum, jeden zginął w 1918 roku, sześciu poległo w 1920 r. w czasie wojny polsko-rosyjskiej, jeden w roku 1926, pozostałych 114 straciło życie w latach 1939-1945. W 1918 roku zginął Kazimierz Trentowski (Obiedzin), w 1920 polegli: Jan Czarnecki, Antoni Józefkowicz (Orany), Mieczysław Kurzypiński (Orany), Modest Lipowski (Orany), Marian Wiśniewski, Tadeusz Wojciechowski, w 1926 roku podczas przewrotu majowego został śmiertelnie ranny Zdzisław Lubaszewski. Wszyscy polegli zasługują na niezwykły szacunek i wieczną pamięć, ale jeden z nich ma szczególny tytuł do miana bohatera tragicznego. Jest to Stanisław Flakowski, którego w marcu 1945 roku bestialsko zamordowali funkcjonariusze UB w Ciechanowie⁴.

Po 1990 roku dopisano na tablicy cztery nazwiska : Czesława Teskiego, Hanny Siedleckiej (uczestniczki zamachu na Kutscherę), Stanisława Flakowskiego, Bohdana Zakrzewskiego.

Sugestie bibliograficzne:

Paweł Gaczyński, Lista Katyńska, „Mazowsze ciechanowskie – moja mała ojczyzna”, t. II, s. 266-268, Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe, Ciechanów 1997

Złota księga poświęcona wychowawcom i wychowankom gimn. męskiego i żeńskiego w Ciechanowie, którzy oddali swoje życie w obronie ojczyzny 1918-1945 w oprac. Stanisława Borodzicza i członków Towarzystwa Miłośników Ziemi Ciechanowskiej – Oddział w Warszawie, 1981 r., w zbiorach Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie