Lokalizacja: nieopodal skrzyżowania ul. 17 Stycznia z ul. Tatarską w Ciechanowie

Odsłonięcie: 17 I 1988 Materiał: srebrzysta blacha

Pomnik upamiętnia zmagania ciechanowian z okupantem hitlerowskim, przedstawia ogromnego orła z rozpostartymi skrzydłami, na których umieszczono płaskorzeźby, przedstawiające walczących żołnierzy. Bo takiego właśnie orła, wolnego i dumnego ptaka, uznajemy za symbol walki i zwycięstwa – miał podobno powiedzieć Robert Bartołd na jednym z zebrań TMZC. Wyłoniony z inicjatywy TMZC Społeczny Komitet Budowy Pomnika wzniósł go ze środków społecznych, wspartych nadwyżkami budżetowymi województwa ciechanowskiego i miasta Ciechanowa

Projektantem monumentu był warszawski rzeźbiarz Henryk Wróblewski, który zmarł nieoczekiwanie przed ukończeniem projektu. Projekt dokończyli jego koledzy i współpracownicy ze środowiska artystycznego Warszawy. Artysta ten był autorem wielu rzeźb i prac o tematyce wojskowej. Odlew pomnika wykonali pracownicy Zakładu Remontowego Maszyn Budowlanych „ZREMB” w Ciechanowie.

Relację z uroczystości odsłonięcia pomnika zamieścił „Tygodnik Ciechanowski”. Red. Wojciech Zawadzki przytoczył w krótkim artykule fragment przemówienia Alfreda Borkowskiego, przewodniczącego Obywatelskiego Komitetu Budowy Pomnika, w którym wyjaśnił intencję budowy tego monumentu: Przez akt odsłonięcia pomnika w 43 rocznicę wyzwolenia Ciechanowa i Mazowsza północnego oddajemy hołd ludziom, którzy na tej ziemi walczyli i ginęli. Oddajemy hołd zamarłym i szacunek żyjącym. Pomnik ten przekazujemy współczesnym pokoleniom i następnym jako świadectwo naszej pamięci o bohaterach tamtych lat, bohaterach znanych z imienia i nazwiska i tych nieznanych.

Przemawiający do zebranych ówczesny prezydent miasta Marcin Stryczyński powiedział: W krajobraz Ciechanowa (…) z chwilą odsłonięcia pomnik ten na trwałe wpisał się do historii jako symbol martyrologii i dokonań mieszkańców naszej ziemi¹.

Najgorliwszym orędownikiem zbudowania w Ciechanowie pomnika, będącego wyrazem czci wobec walczących i poległych w walce z hitlerowskim okupantem w l.1939-1945, był Tadeusz Grzankowski. To on sporządził imienny wykaz mieszkańców ziemi ciechanowskiej poległych i pomordowanych w czasie II wojny światowej i okupacji hitlerowskiej, to on wielokrotnie podkreślał, że ocaleni z pożogi wojennej i koszmaru wojny, mają swoisty dług i zobowiązanie wobec ofiar ostatniej wojny². Projekt budowy pomnika zgłosił już w 1966 roku, ale musiało minąć wiele lat, by projekt ten można było zrealizować. W 1979 roku powołano Społeczny Komitet Budowy Pomnika, którego honorowym przewodniczącym został wojewoda ciechanowski Jerzy Wierzchowski. Rozpoczęto zbiórkę pieniędzy i sprzedaż „cegiełek”, zbiórkę makulatury, zwrócono się z apel do społeczeństwa o wsparcie. Składki wpływały od osób fizycznych, zakładów pracy i instytucji publicznych, organizacji społecznych i środowiskowych. Coroczny biuletyn informacyjny zawierał dane o wysokości zgromadzonych środków. Panowało przekonanie, że na pomnik składa się cały Ciechanów. Wszystkie działania koordynowało TMZC, ono było bowiem inicjatorem idei budowy pomnika, a jego działacze stanowili trzon Społecznego Komitetu Budowy Pomnika. Kiedy zapadła polityczna zgoda na jego budowę, projekt otrzymał „zielone światło”. Potwierdzenie wszystkich tych działań znajduje się w dokumentacji TMZC³.

Komitet Budowy Pomnika-Walki Męczeństwa-Zwycięstwa wystosował specjalny apel do wszystkich mieszkańców ziemi ciechanowskiej, instytucji państwowych, spółdzielczych i społecznych:

,,Mija 40 lat od tragicznych dni kampanii wrześniowej. Przeżywamy wciąż głęboko ponure, choć bohaterskie wspomnienia walki i pogardy. Już tylko jedna czwarta część obecnie żyjącego społeczeństwa przeżyła i pamięta lata ostatniej, okrutnej wojny, dla reszty to już tylko historia.

Rosną i pięknieją miasta i wioski, zmienia się krajobraz polskiej ziemi, trud polskich rąk i umysłów buduje piękną przyszłość.

A jednak wciąż wśród radości i wśród sukcesów jak refren pieśni wraca myśl: ,,a Oni tego nie doczekali… Oni co za to najwięcej zapłacili… Oni, Ci z tych ponad 6 milionów, którzy w ostatniej wojnie tragicznie odeszli od nas…”

Jakby uhonorowaniem tych uczuć i myśli ciechanowskiego społeczeństwa jest powołanie w Ciechanowie z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Ziemi Ciechanowskiej Komitetu Budowy Pomnika Walki-Męczeństwa-Zwycięstwa.

Pomnik będzie symbolem wkładu Ciechanowskiej Ziemi w walce o wolność i zwycięstwo, będzie symbolem pamięci o wszystkich, którzy zginęli i cierpieli, będzie symbolem jedności narodu w czasach walki i w czasie pokoju.

Patrząc na pomnik Ciechanowianin będzie w nim widział pole chwały Żołnierzy Września i Wału Pomorskiego, męczeństwo w obozach zagłady i tysiące ofiar z leśnych cmentarzy w Ościsłowie, Męczenników z kaźni wielu obozów pracy, i Wszystkich tych którzy spoczywają w bezimiennych mogiłach, których tam gdzieś daleko nikt z Ciechanowa nie odwiedzi.

O plastycznym kształcie pomnika rozstrzygnie konkurs wśród artystów, a o terminie wzniesienia pomnika zadecyduje pamięć i ofiarność Ciechanowian. Pomnik wzniesiony będzie bowiem z ofiar całego ciechanowskiego społeczeństwa, ze składek indywidualnych i ze zbiórek gromadzonych w zakładach pracy. Wysokość ofiar dyktować będzie pamięć i serce.”

Na projekt monumentu Społeczny Komitet Budowy Pomnika rozpisał konkurs. Napłynęły cztery propozycje, różne pod względem formalnym i kompozycyjnym. Miniaturowe modele pomników zostały zaprezentowane mieszkańcom Ciechanowa na specjalnym pokazie w Wojewódzkim Domu Kultury. Komisja kwalifikacyjna składająca się z przedstawicieli ZPAP oraz przedstawicieli TMZC uznała za najciekawszy projekt Marka Zalewskiego. Jednak Społeczny Komitet Budowy Pomnika zdecydował, że zostanie zrealizowany projekt Henryka Wróblewskiego z Warszawy⁴. Krytycy projektu zwracali właśnie uwagę na zbyt monumentalny i „pompatyczny” charakter pomnika. Jego rzeczywiście potężne rozmiary odpowiadały jednak stylistyce tego okresu⁵.

Monument budzi do dziś skrajne opinie. Dla jednych jest rzeczywistym symbolem zwycięstwa nad hitlerowskim najeźdźcą i hołdem wobec niezliczonych ofiar II wojny światowej, dla innych znakiem pozornego wyzwolenia, wszak w dniu 17 stycznia 1945 roku jednego okupanta zamienił drugi, równie złowrogi i niebezpieczny. Ci, którzy każdego roku stają 17 stycznia przed pomnikiem, nie mają wątpliwości, że dla tych, którym było dane przeżyć gehennę wojny i okupacji, wkroczenie wojska radzieckiego do miasta było wybawieniem, końcem koszmaru i znakiem upragnionej wolności. Świadomość iluzoryczności tej wolności nie przebijała się przez bezmiar radości, nie dopuszczano do głosu, że na naszych oczach instaluje się nowy okupant w postaci czerwonoarmisty i polskiego komunisty. Dla ogromnej rzeszy Polaków, w tym mieszkańców Ciechanowa dzień 17 stycznia 1945 roku to koniec okresu nieustannego strachu o życie swoje i najbliższych, koniec traumy i niepewności, a jednocześnie początek nowych i traumatycznych doświadczeń. Spory o rzeczy istotne, np. wartości i postawy, są z natury rzeczy długotrwałe i niszczące, będą nam jednak towarzyszyć zawsze, bo ludzie zawsze będą się różnić w swych poglądach i wyborach. Także w sprawie pomników. Oby tylko nie zabrakło w tym sporze szacunku dla zmarłych, poległych i głęboko pokrzywdzonych przez koszmar II wojny światowej. Warto odnotować, że swoistym signum temporis był epizod z czasu stanu wojennego, kiedy to na pomniku znalazły się sporządzone przez młodzież z liceum ogólnokształcącego hasła antypaństwowe. Służba bezpieczeństwa i cały aparat policyjny został postawiony na nogi, by wyśledzić autorów napisu. Akt młodzieży szkolnej był jednak znakiem sprzeciwu wobec władz państwowych, które wydały wojnę swoim obywatelom, a nie próbą zdyskredytowania ofiar II wojny światowej. Być może spowodowane było to również tym, że w bezpośrednim sąsiedztwie pomnika stoi maszt z flagą państwową, przy którym odbywają się uroczystości państwowe z okazji zakończenia II wojny światowej.

Monument, zgodnie z zapisami ustawy z 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu i innych ustrojów totalitarnych, powinien zostać usunięty do 31 marca 2018 roku. Tak się jednak nie stało. Obowiązek usunięcia pomnika spoczywa zgodnie z prawem na właścicielu lub użytkowniku wieczystym nieruchomości, na której znajduje się obiekt. W tym przypadku jest to miasto Ciechanów. Władze miasta nie wykonały jednak dyspozycji zawartej w przepisach, oświadczając, że nie planują żadnych działań dotyczących pomnika. Wskazały jednocześnie TMZC jako właściwego adresata wszelkich postulatów dotyczących pomnika. Pytany o to przedstawiciel TMZC wyjaśnił, że członkowie TMZC nie zgadzają się na usunięcie pomnika, jako że nie jest on w żadnym razie symbolem komunizmu. O sporze informowała lokalna prasa, przytaczając opinie mieszkańców⁶. Jeden z nich zwrócił się do wojewody mazowieckiego z wnioskiem o zachowanie i renowację pomnika. W odpowiedzi wojewoda wyjaśnił, że nie prowadzi żadnego postepowania administracyjnego mającego na celu rozbiórkę pomnika, a obowiązek dbania o stan techniczny pomników należy do samorządu gminnego. Spór wygasł, ale czy na zawsze?

W 1978 roku honorowym obywatelstwem Ciechanów wyróżnił generała Armii Czerwonej Nikołaja Grigoriewicza Laszczenkę, wówczas sekretarza KC KPZR. Jedyny jego związek z Ciechanowem miał miejsce w dniu 17 stycznia 1945 roku. Dowodzona przez niego 90 Dywizja Strzelecka po przełamaniu niemieckiej obrony przez 8 Korpus pancerny i wyparciu Niemców weszła do północnej części Ciechanowa, a następnie przez jedną dobę stanowiła obronę miasta na wypadek powrotu hitlerowców. W międzyczasie czyszczono miasto z elementu wrogiego wobec Armii Czerwonej. Od stycznia do maja komendantem wojennym powiatu ciechanowskiego był ppłk Witalij Gierasimowicz Rolenko, który także otrzymał honorowe obywatelstwo Ciechanowa⁷.

Czy wejście Armii Czerwonej do Polski było wyzwoleniem, czy też narzuceniem nowej formy okupacji? Jak powinniśmy traktować pomniki stawiane dowódcom i żołnierzom radzieckim? Pewne jest, że najgorszy i najbardziej opresyjny reżim hitlerowski przestał funkcjonować. Prawdą jest wszakże i to, że czerwonoarmiści dopuszczali się niebywałych okrucieństw i gwałtów za wiedzą i przyzwoleniem kadry dowódczej i na polecenie władzy politycznej. Podobno na Mazowszu zachowywali się stosunkowo łagodnie. Niemniej ich dziełem były obozy NKWD, choćby ten nieopodal miejsca, w którym usytuowano monument „Walka-Męczeństwo-Zwycięstwo”. Trzeba zauważyć, że wycofujący się z miasta Niemcy dopuścili się okrutnych zbrodni, ale ci, którzy miasto wyzwolili, też odpowiadają za straszliwe represje wobec rzeczywistych i domniemanych przeciwników.

Sugestie bibliograficzne:

Bogumiła Umińska, Karty z dziejów Ciechanowa 1939-1945, Muzeum Szlachty Mazowieckiej, Ciechanów 2009

Ryszard Juszkiewicz, Powiat ciechanowski w walce z Niemcami w latach 1939-1945, [w:] Millenium Ciechanowa, Stacja Naukowa MOBN, Ciechanów 1969, s.123-170

Tadeusz Wyrzykowski, Ciechanów w okresie okupacji hitlerowskiej, [w:] Millenium Ciechanowa, Stacja Naukowa MOBN, Ciechanów 1969, s. 171-184

Kazimierz Sobczak, Wyzwolenie Ciechanowa w 1945 roku, [w:] Millenium Ciechanowa, Stacja Naukowa MOBN, Ciechanów 1969, s. 185-189