Lokalizacja: Zeńbok 50, gm. Regimin, Szkoła Podstawowa im. Zygmunta Padlewskiego

Odsłonięcie: 1 XII 1963 w setną rocznice wybuchu powstania styczniowego

Materiał: biały marmur; wymiary: 600 mm x 400 mm

Wieś i folwark Zeńbok nie mają długiej historii znaczonej ważnymi wydarzeniami historycznymi. Pierwsza wzmianka o Zeńboku pochodzi z 1422 roku. Fundatorem pierwszej świątyni był Lutko z Zeńboka, zaś parafię erygował ok. 1410 r. bp Jakub z Korzkwi. Pierwsze mapy sporządzone w 1800 r. przez urzędników pruskich ukazują Zeńbok jako wieś rozciągniętą wzdłuż linii wschód – zachód. Na północnym skraju usytuowany był wiatrak i niewielka cegielnia. W 1817 r. miejscowość liczyła 19 domów z 126 mieszkańcami. Już 5 lat później liczba mieszkańców zwiększyła się do 170 osób, a liczb domów do 26 sztuk. Na mapach z l. 1839-1840 zaznaczono dwór i budynki dworskie. Tragiczną datą w historii Zeńboka jest 15 marzec 1863 roku. Wieś stała się miejscem bitwy, w której polskie oddziały powstańcze starły się z wojskami rosyjskimi ścigającymi polskich powstańców. W zaciętej walce spłonęła połowa wiejskich zabudowań oraz budynki plebańskie. Według zebranych przekazów grupa powstańców, osłaniających odwrót głównych sił, została otoczona na terenie kościelnym. Broniący się heroicznie Polacy zostali wybici lub spaleni żywcem. Zginęło około 100 powstańców, ale nikt nie zna miejsca ich pochówku. Dowodzący starciem Zygmunt Padlewski z pozostałą przy życiu grupą żołnierzy zdołał wycofać się i ujść w kierunku pobliskich Klic¹.

Upadek powstania przyniósł realizację ukazu cara o uwłaszczeniu, w wyniku którego utworzono w Zeńboku 72 osady włościańskie², liczące łącznie 269 mórg ziemi. Można sobie wyobrazić, w jak niezwykle trudnej sytuacji gospodarczej znaleźli się właściciele majątków. Ta forma zakamuflowanej represji wobec uczestników lub sprzymierzeńców powstania okazała się równie dokuczliwa co więzienie, zsyłki i inne formy odwetu stosowane przez rosyjskie władze zaborcze. W 1887 roku folwark w Zeńboku liczył 1.028 mórg ziemi, z tego 511 gruntów ornych i 415 mórg lasu. W 1926 r. był już znacznie mniejszy, W wyniku kolejnych parcelacji i powstania nowej osady Przybyszewo, zajmował już tylko 343 ha. W roku 1945 folwark rozparcelowano w całości. Ostatni właściciele opuścili dwór, który został przekazany na siedzibę GRN, a następnie został przekształcony na budynek mieszkalny. Dzisiaj dwór jest w stanie znacznej degradacji, park podworski został zdewastowany i utracił swój pierwotny charakter³.

Stulecie wybuchu powstania styczniowego zrodziło na Mazowszu szereg inicjatyw utrwalających pamięć wybitnych postaci tego okresu. Zarząd TMZC postanowił ufundować tablice poświęcone dwu bitwom, jakie miały miejsce w 1863 r. na ziemi ciechanowskiej – w Zeńboku, gdzie starły się z Rosjanami oddziały powstańcze pod dowództwem Zygmunta Padlewskiego oraz w Rydzewie, gdzie heroiczny bój stoczył oddział powstańczy Tomasza Kolbego. Zarząd TMZC podjął decyzję o wmurowaniu tablicy w Szkole Podstawowej w Zeńboku oraz Rydzewie, występując jednocześnie o nadanie szkołom imion dwu wybitnych dowódców powstańczych⁴. Postanowiono jednocześnie, że na cmentarzu w Osieku i Sulerzyżu zostaną ufundowane nowe tablice nagrobne na grobach pochowanych tam powstańców.

Zygmunt Padlewski (1836-1863) – polski działacz niepodległościowy, członek Komitetu Centralnego Narodowego i jeden z głównych inspiratorów powstania, po wybuchu powstania naczelnik miasta Warszawy oraz naczelnik powstania w guberni płockiej; dowodził oddziałem powstańczym w bitwie pod Zeńbokiem 15 marca 1863 roku; aresztowany i stracony przez Rosjan 15 maja 1863 roku w Płocku.

Zygmunt Padlewski herbu Ślepowron urodził się 1 stycznia 1836 roku w majątku Czerniawka Mała w powiecie berdyczowski na Kijowszczyźnie. Był synem Władysława, uczestnika powstania listopadowego z 1830 roku i Judyty z Potockich. Już jako dziecko mówił po polsku, rosyjsku, ukraińsku i francusku. Kształcił się w Korpusie Kadetów w Brześciu nad Bugiem i Konstantynowskim Korpusie Kadetów w Petersburgu. Był członkiem petersburskiego tajnego Koła Oficerskiego Zygmunta Sierakowskiego. Służbę wojskową rozpoczął w baterii konnej gwardii w Nowogrodzie. Już w 1861 roku awansował na stopień porucznika. Jako członek tajnego Koła Oficerskiego, został oddelegowany do Paryża, aby rozpocząć pracę instruktorską w polskiej szkole wojskowej we Francji. Prezesował też paryskiemu Towarzystwu Młodzieży Polskiej. Wykładał matematykę, strategię, taktykę i historii wojen w Genui i Cuneo we Włoszech. Po powrocie do kraju w 1862 roku włączył się w działalność stronnictwa „Czerwonych”. Był członkiem Komitetu Centralnego Narodowego i jednym z głównych inicjatorów wybuchu powstania styczniowego. Był zdecydowanym zwolennikiem współpracy polskich i rosyjskich rewolucjonistów, konieczności rozszerzenia powstania na ziemie Litwy, Białorusi i Ukrainy. Opracował plan strategiczny powstania, w którym kluczowe znaczenie miało zdobycie Płocka. Po aresztowaniu w 1862 r. J. Dąbrowskiego został mianowany naczelnikiem Warszawy oraz naczelnikiem powstania w guberni płockiej. Przedostał się do Puszczy Kampinoskiej, aby objąć dowództwo nad młodymi ludźmi broniącymi się przed branką i z nimi uderzyć na Płock. Niestety, zbyt mała liczba powstańców nie pozwoliła mu wziąć bezpośredniego udziału w nieudanym ataku na Płock w nocy z 22 na 23 stycznia 1863 roku. W marcu jego oddziały, walcząc na terenie Puszczy Kampinoskiej, odniosły zwycięstwa pod Myszyńcem (9 marca) i Drążdżewem (12 marca). Zwycięską potyczkę pod Myszyńcem utrwaliła w wierszu „Padlewski” Maria Konopnicka. Klęskę poniósł w bitwie pod Zeńbokiem (15 marca), a następnie pod Radzanowem (21 marca), co stało się przyczyną rozwiązania oddziału i powrotu do Warszawy. Odkomenderowany do Płocka, w drodze do rejonu walk przez zupełny przypadek został ujęty pod wsią Borzymin 21 kwietnia 1863 roku przez kozacki patrol. W powozie znaleziono dokumenty Rządu Narodowego i białą konfederatkę. Wszystkich podróżnych aresztowano i odstawiono do Lipna. Tam rosyjski dowódca rozpoznał w aresztancie gen. Padlewskiego i aresztował go. Natychmiast przewieziono go do Płocka i osadzono w więzieniu. W wieku zaledwie 28 lat generał Zygmunt Padlewski wyrokiem sądu wojennego w Płocku skazany został na kare śmierci przez rozstrzelanie. Wyrok na gen. Padlewskim wykonano o świcie 15 maja 1863 roku na rogatkach Płocka. Schwytany w zasadzce, jak sądzą niektórzy historycy, na skutek denuncjacji rodzimych przeciwników „czerwonego generała”, odrzucił możliwość ułaskawienia, co praktycznie oznaczało zesłanie na Sybir, stanął przed plutonem egzekucyjnym. Na wyrok oczekiwał trzy tygodnie. W czasie przewożenia na miejsce stracenia „kobiety rzucały z okien bukiety kwiatów, tak że cała droga była zasłana różami i fiołkami”. Ciało generała zasypano na miejscu kaźni, a kilka miesięcy później powstanie styczniowe upadło.

Akt zgonu generała Z. Padlewskiego sporządzono dopiero 8 października 1863 r. na wniosek Teodozego Feliksa Gumińskiego, inspektora policji i świadka egzekucji, wikariusza parafii św. Bartłomieja w Płocku i jednocześnie kapelana więziennego, ks. Mateusza Lucińskiego. Dramatyczną śmierć legendarnego dowódcy powstańczego przedstawiono następująco: (…) umarł w Płocku Zygmunt Padlewski b. oficer, lat dwadzieścia ośm liczący, którego miejsce urodzenia, imiona rodziców i inne okoliczności stawającym nie są znane. Ofiarę egzekucji uczyniono niemal anonimowym, odartym z rodowodu, dokonań, czci i honoru. Na marginesie aktu zgonu odnotowano jedynie czerwoną kredką: „rozstrzelany przez Rosjan”⁵.

W 1916 r. w nocy z 22 na 23 stycznia w okresie I wojny światowej w Płocku, będącym wówczas pod okupacja niemiecką, na miejscu stracenia Zygmunta Padlewskiego i innych powstańców stanął drewniany krzyż z metalową tabliczką, na której widnieje napis: Z krwi naszej powstanie mściciel tej ziemi. W setną rocznicę śmierci generała w miejscu stracenia postawiono granitowy głaz z napisem: Zygmunt Padlewski 1836-1863 Naczelnik Powstania Styczniowego w województwie Płockim. W setną rocznicę śmierci Społeczeństwo m. Płocka”. Pamięć bohatera utrwala także tablica wmurowana w 135. rocznicę śmierci Z. Padlewskiego na więziennym murze przy ul. Sienkiewicza w Płocku.

Opis ostatnich chwil życia gen. Padlewskiego podaje na kartach swego pamiętnika Józef Malinowski, właściciel wsi Tupadły:

„Padlewski … wysiadł przy początku placu … otoczony żołnierstwem. Szedł powoli krokiem bardzo spokojnie i poważnie na drugi koniec, gdzie stanął przed szeregiem czekających na placu żołnierzy … Pokazano mu słup wykopany nad przygotowaną mogiłą między ósmą a dziewiątą topolą od brzegu rachując południowego. Na prośbę skazańca nie zasłonięto mu oczu. Potem na placu zaczęły się dziać dziwne rzeczy. Na rozkaz oddział egzekucyjny strzelił i chybił. Padlewski jest tylko ranny, ale nie pada i dopiero podoficer podbiega do skazańca i strzałem z pistoletu odbiera mu życie. Gdy stwierdzono zgon, ułożono go w fosę i zasypano równo”⁶.

Anna M. Stogowska, biografka generała przytacza także treść ostatniego listu bohatera narodowego generała Zygmunta Padlewskiego napisany na krótko przed egzekucją. List kierowany do rodziców i rodzeństwa, krótki, serdeczny, ukazujący ostatnią wolę skazańca ⁷.

„Dnia 15 maja 1863 r. godz. 2 i pół nocy

W tej chwili dowiaduje się, że dziś mam dokończyć [żywot] ziemski. Strasznie poważna to chwila, więc nie dziwcie się, że nie wiele w niej na napisanie czasu stracę, by tę godzinę, jaka mi zostaje, z Bogiem przepędzić. Do Ciebie, Droga Ciotko, piszę, bo to ostatnie moje słowa. Ty najpierw czytać je będziesz. Dzięki za Twoje serce, które ze mną było do końca. Powiedz najdroższym, najmilszym Rodzicom moim, żem ich kochał z całych sił uczuć moich i że z nimi umieram. Brata Romka miłego, do serca przyciskam, siostry wszystkie błogosławię i kocham; krewnych tylko wyliczyć nie mogę, ale ich mam w sercu. Księdza Leona o modlitwę proszę. Niech ojciec się dowie o trochę długów, które zostawiam i wiernie zapłaci, co do grosza. Rzeczy, które tu zostawiam, niech zabierze i na pamiątkę familii rozda. To trochę pieniędzy, które tu zostawiam, proszę przesłać do Krakowa do p. Dawidowicz, niech weźmie należność swoją, a resztę rozda ubogim. Bądźcie zdrowi, i szczęśliwi, o to Boga modlić będę, jeśli Go zobaczę. Matko moja, szukaj pomocy w Bogu. Ja biedny nie mogłem Ci życia umilić, a teraz jeszcze go zatruwam. On Cię pożałuje. „Zygmunt”⁸.