Lokalizacja: Ciechanów, Plac Józefa Piłsudskiego 1 – arkady tzw. Krzywej Hali, Miejska Biblioteka Publiczna – Oddział Zbiorów Naukowych i Regionalnych

Odsłonięcie: 30 XII 2011 w 40-tą rocznicę śmierci

Materiał: czarny granit; wymiary: 850 mm x 650 mm

Stanisław Pazyra (1904-1971) – polski historyk, bibliotekarz, uczestnik kampanii wrześniowej, działacz oświatowy w okresie okupacji hitlerowskiej, pierwszy dyrektor Państwowych Zakładów Wydawnictw Szkolnych w l. 1945-1950, pracownik PAN, pochowany na Cmentarzu Powązkowskim.

Od 30 grudnia 2011 roku Stanisław Pazyra, urodzony w Ciechanowie historyk, wydawca i badacz dziejów miast polskich ma swoją tablicę pamiątkową w rodzinnym mieście. Tablica sygnowana przez Towarzystwo Miłośników Ziemi Ciechanowskiej oraz Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe została umieszczona na ścianie siedziby Miejskiej Biblioteki Publicznej w Ciechanowie przy Placu J. Piłsudskiego, w tzw. ciechanowskiej „Krzywej Hali”.

Stanisław Pazyra urodził się 7 maja 1904 roku jako pogrobowiec, syn Franciszka i Aleksandry z Tomaszewskich. Zmuszony przez los wspomagał rodzinę, zarabiając niewielkie pieniądze na korepetycjach. Z pasją angażował się w życie ciechanowskich drużyn harcerskich. W 1925 roku otrzymał świadectwo dojrzałości w Państwowym Gimnazjum im. Z. Krasińskiego w Ciechanowie i podjął pracę w Wydziale Powiatowym Sejmiku Ciechanowskiego. Po śmierci matki, korzystając ze stypendium Sejmiku, rozpoczął w 1927 roku studia historyczne na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. W czerwcu 1930 roku uzyskał dyplom magistra filozofii. Pozostał na uczelni jako asystent w katedrze prof. F. Bujaka i J. Ptaśnika. W 1933 roku otrzymał tytuł doktora filozofii za pracę pt. „Studia z dziejów miast mazowieckich” w zakresie historii społecznej i gospodarczej, zostając jednocześnie członkiem Komisji Historycznej Lwowskiego Towarzystwa Naukowego im. Ossolińskich we Lwowie. Po obronie pracy doktorskiej zawiera związek małżeński z Heleną Olszewską, córką znanego lwowskiego adwokata i bibliofila¹. Jego żona jest historykiem i filologiem klasycznym, absolwentką tego samego co mąż uniwersytetu. Żona uczy historii i łaciny w Gimnazjum i Liceum ss. Nazaretanek, planuje doktorat. W połowie 1935 roku S. Pazyra rozpoczyna pracę w Wydawnictwie Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie na stanowisku wicedyrektora. Mieszkają z żoną we Lwowie przy ul Sierpowej, w stylowej kamienicy, której okna wychodzą na Pohulankę. W 1938 roku, kiedy Ossolineum utworzyło oddział w Warszawie, został jego pełnomocnikiem, zachowując stanowisko wicedyrektora całego Zakładu. Lwów, rodzinne miast żony, opuszczają z żalem, w stolicy zamieszkują przy ul. Żurawiej. Rok później budynek doszczętnie niszczy niemiecka bomba, grzebiąc w ruinach cenny księgozbiór, dokumenty i pamiątki rodzinne.

Po wybuchu II wojny światowej w stopniu podporucznika rezerwy walczy na froncie, po awansie na porucznika uczestniczy w obronie Lwowa jako dowódca jednego z batalionów 1. Pułku Piechoty Legionowej. Po kapitulacji wrześniowej wraca do Warszawy z uprawnieniami do rozporządzania całym majątkiem. Dzięki fikcyjnym sprzedażom udaje mu się uchronić majątek przed Niemcami, a potężny księgozbiór odpowiednio zabezpieczyć. Za jego wiedzą podręczniki szkolne z ogromnym ryzykiem zostały przekazane Tajnej Organizacji Nauczycielskiej. Pełni też odpowiedzialną funkcję przewodniczącego podziemnej Naczelnej Rady Księgarstwa Polskiego. Za swą działalność w lipcu 1942 roku zostaje aresztowany. Przebywa na Pawiaku, skąd zostaje uwolniony w styczniu 1943 roku dzięki determinacji żony i przyjaciół zaledwie kilka dni przed transportem do Oświęcimia. W latach okupacji mimo okoliczności niesprzyjających pracy naukowej, prowadzi badania, opracowując bibliografię miast polskich. Niestety, wszystkie materiały uległy zniszczeniu podczas powstania warszawskiego.

Jeszcze jesienią 1944 roku na wolnej już od Niemców Pradze zostają powołane Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych. Przy ul Wileńskiej S. Pazyra tworzy zręby przyszłego wydawnictwa. Pierwsza pozycja to „Elementarz” Mariana Falskiego, z którego będą się uczyć języka polskiego kolejne pokolenia Polaków. Po zakończeniu działań wojennych już w kwietniu 1945 roku organizuje Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, następnie Państwowe Wydawnictwo Naukowe, by w roku 1953 przejść do Polskiej Akademii Nauk. Tam sprawuje szereg odpowiedzialnych funkcji, m. in. dyrektora Biblioteki PAN (1958-1963). W marcu 1956 roku otrzymuje stopień naukowy docenta, przewodniczy różnym zespołom i sekcjom naukowym. Pracuje zawodowo, udziela się społecznie w niezliczonej ilości organizacji i towarzystw, wygłasza referaty, prowadzi seminaria naukowe. Angażuje się bez reszty w działalność Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych, a następnie w prace Stacji Naukowej w Ciechanowie, która dzięki jego zaangażowaniu mogła powstać. Podejmuje się na prośbę TMZC napisania monografii rodzinnego miasta. To materia bliska jego zainteresowaniom naukowym i bliska sercu. Pracy nie zobaczył w druku, zmarł bowiem 30 stycznia 1971 r. w Warszawie. Monografia Ciechanowa ukazała się dopiero 5 lat po śmierci autora.

Na dorobek naukowy doc. S. Pazyry składa się wiele publikacji książkowych, artykułów, studiów i prac badawczych, sytuujących go w gronie wybitnych badaczy historii Mazowsza i mazowieckich miast. Rezultatem jego badań archiwalnych była książka pt. „Geneza i rozwój miast mazowieckich”, stanowiąca kontynuację i rozszerzenie rozprawy doktorskiej wydanej drukiem w 1939 roku. Był zdecydowanym zwolennikiem powołania Stacji Naukowej MOBN w Ciechanowie, a po jej utworzeniu opiekunem naukowym. Rodzinnej ziemi poświęcił obszerną i znakomicie udokumentowaną monografię pt. „Dzieje Ciechanowa i Ziemi Ciechanowskiej” wydaną w 1976 roku przez Towarzystwo Miłośników Ziemi Ciechanowskiej. Ostatnie poprawki do publikacji powstawały już w ostatnim stadium choroby. Zmarł w toku prac naukowych 30 grudnia 1971 roku w Warszawie. Nominacja profesorska nie zdążyła już zastać go przy życiu².

Swój ogromny i niezwykle cenny księgozbiór przekazał Stacji Naukowej Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych w Ciechanowie, której był inicjatorem, opiekunem naukowym i do końca życia dobrym duchem. Robert Bartołd w przemówieniu wygłoszonym nad grobem doc. dr. Stanisława Pazyry powiedział m.in.:

Nie przeszedł po ciechanowskiej ziemi bez śladu, ślady pozostały nie tylko w jego naukowych pracach wydanych i niewydanych, mówiących o pięknej przeszłości … pozostawił również trwały ślad w najnowszej historii Ciechanowa. Jego wkład i praca w Stacji Naukowej w Ciechanowie to jego zasługa … dla naszego miasta i naszej ziemi³.

Towarzystwo Miłośników Ziemi Ciechanowskiej w dowód uznania i wdzięczności wydało w grudniu 1981 roku w dziesiątą rocznicę śmierci „Wspomnienie o Stanisławie Pazyrze” spisane przez żonę Helenę Pazyrzynę, powielone z okazji czterdziestolecia śmierci wybitnego naukowca. i wmurowania tablicy w miejscu, gdzie dziś znajduje się jego księgozbiór, gdzie lubił przebywać i pracować podczas pobytów w Ciechanowie.

Na skromną uroczystość wmurowania tablicy w grudniowe przedpołudnie przybyli członkowie TMZC i CTN, przedstawicie władz samorządowych miasta (wiceprezydent C. Chodkowski) i powiatu (kierownik Wydziału Edukacji, Kultury i Sportu M. Adamkiewicz), a także liczne grono ciechanowskich regionalistów. Aktu odsłonięcia tablicy dokonali wspólnie E. Sadowski – prezes TMZC, E. Gładysz – wiceprezydent Ciechanowa oraz B. Grzankowski – inicjator i jednocześnie fundator i wykonawca tablicy pamięci. umieszczono ją w miejscu, gdzie dziś znajduje się jego księgozbiór, gdzie lubił przebywać i pracować podczas pobytów w Ciechanowie. Postać zmarłego przed 40-tu laty zasłużonego naukowca przypomniał prezes CTN dr A. Kociszewski, nie stroniąc od osobistych refleksji, wspomnień i anegdot. Przypomniał m.in. o uwięzieniu w okresie stalinizmu, co dla porucznika Wojska Polskiego w okresie II Rzeczypospolitej i członka Polski Podziemnej w czasie okupacji hitlerowskiej musiało być niezwykłą traumą fizyczną i psychiczną.

Ale to co najistotniejsze i najważniejsze – myśl i dorobek naukowy Stanisława Pazyry – przetrwało. Ciechanowianie mogli to zobaczyć na okazjonalnej wystawie w bibliotece przygotowanej przez Mirosławę Lewandowską-Wołosz. Uwagę największej ilości osób przyciągało pierwsze wydanie monografii Ciechanowa, od której wydania minęło wówczas już 35 lat, a także listy i pisma ze zbiorów Stacji Naukowej MOBN. Znad bibliotecznych regałów spoglądał na gości z wysoka doc. Stanisław Pazyra, jego portret umieszczono bowiem na stałe w głównej sali biblioteki. Nieodparcie przyciągają uwagę mądre oczy i życzliwy uśmiech. „Nie był typem naukowca przy biurku” – wspominał jego uczeń i najbliższy współpracownik dr. A. Kociszewski. Wniósł do nauki polskiej ogromny wkład, porównywalny z dorobkiem innego wielkiego Mazowszanina, Władysława Smoleńskiego z Grabienic Małych.

Sugerowana bibliografia:

Andrzej Tumialis, Stanisław Pazyra – dziejopis ziemi ciechanowskiej, „Tygodnik Ciechanowski” nr 12/1997; przedruk w „Mazowsze Ciechanowskie – moja mała ojczyzna” pt. Dziejopis Mazowsza, s.334-337, Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe, Ciechanów 1997

Helena Pazyrzyna, Wspomnienie o Stanisławie Pazyrze, zeszyt nr 3 z serii wydawniczej TMZC pt. „Biblioteczka wspomnień”, Ciechanów 1981

Mirosława Lewandowska-Wołosz, Wydawca, naukowiec, regionalista, … chłopak z Ciechanowa, „Tygodnik Ciechanowski” z 27 grudnia 2011 r., s. 14

Aleksander Kociszewski, Docent dr Stanisław Pazyra (1904-1971), „Zapiski Ciechanowskie” nr 1 /1973, s. 57