{"id":370,"date":"2022-09-05T17:23:00","date_gmt":"2022-09-05T15:23:00","guid":{"rendered":"https:\/\/tmzc.pl\/?page_id=370"},"modified":"2022-09-05T17:23:00","modified_gmt":"2022-09-05T15:23:00","slug":"35-popiersie-stefana-zeromskiego-w-szulmierzu","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/tmzc.pl\/index.php\/35-popiersie-stefana-zeromskiego-w-szulmierzu\/","title":{"rendered":"35. Popiersie Stefana \u017beromskiego w Szulmierzu"},"content":{"rendered":"

Lokalizacja: Szulmierz 61, gm. Regimin przed dawnym dworkiem pa\u0144stwa Antoniego i Wandy Cyprysi\u0144skich<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

\n

Ods\u0142oni\u0119cie:23 V 1965 r. w 100-lecie urodzin i 40-lecie \u015bmierci pisarza<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>Stefan \u017beromski (ur. 14 X 1864 w Strawczynie, zm. 20 XI 1925 w Warszawie) – wybitny polski prozaik, publicysta, dramaturg i dzia\u0142acz niepodleg\u0142o\u015bciowy, pierwszy prezes polskiego PEN Clubu. Czterokrotnie nominowany do Nagrody Nobla w dziedzinie literatury. Jeden z najwybitniejszych polskich pisarzy w historii. Ze wzgl\u0105du na zaanga\u017cowanie spo\u0142eczne nazywany by\u0142 \u201esumieniem polskiej literatury\u201d.<\/span><\/p>\n

Szulmierz le\u017cy 7 km na p\u00f3\u0142noc od Ciechanowa. Dw\u00f3r pa\u0144stwa Cyprysi\u0144skich znajdowa\u0142 si\u0119 na skraju wsi po lewej stronie ciechanowskiego traktu. Prowadzi\u0142a do niego szeroka aleja, na ko\u0144cu kt\u00f3rej znajdowa\u0142 si\u0119 ozdobny gazon, pieczo\u0142owicie piel\u0119gnowany przez pani\u0105 Wand\u0119 z Kossowskich Cyprysi\u0144sk\u0105 i s\u0142u\u017cb\u0119 folwarczn\u0105. Min\u0119\u0142y lata, w\u0142a\u015bciwie dobrze ponad 100 lat, i na tym miejscu stoi od 1960 roku granitowy, prosty postument z popiersiem Stefana \u017beromskiego. Powsta\u0142 w pracowni znakomitej polskiej rze\u017abiarki Zofii Wolskiej z Zagna\u0144ska, znanej szczeg\u00f3lnie z autorstwa pi\u0119knych, klasycznych w charakterze g\u0142\u00f3w i popiersi wybitnych tw\u00f3rc\u00f3w kultury. Popiersie pisarza, podobnie jak tablica na elewacji budynku, upami\u0119tnia pobyt Stefana \u017beromskiego w szulmierskim dworze od 15 lipca do 26 sierpnia 1887 roku, kiedy to przebywa\u0142, jak w\u00f3wczas mawiano, <\/span>na kondycji<\/i><\/span> czyli na posadzie guwernera. Praktyka dorabiania przez ubogich student\u00f3w by\u0142a dosy\u0107 rozpowszechniona, do\u015b\u0107 przywo\u0142a\u0107 przypadek S. \u017beromskiego, B. Prusa, H. Sienkiewicza czy te\u017c Marii Sk\u0142odowskiej-Curie, kt\u00f3ra w niedalekich Szczukach zatrudni\u0142a si\u0119 u pa\u0144stwa \u017b\u00f3rawskich jako guwernantka do ich ma\u0142ych dzieci. W chwili przyjazdu do Szulmierza mia\u0142 22 lata, a popiersie przedstawia twarz pisarza w wieku co najmniej dojrza\u0142ym, je\u015bli nie podesz\u0142ym. Widocznie artystka odwo\u0142ywa\u0142a si\u0119 raczej do legendy \u017beromskiego, jego wielkich zas\u0142ug dla ojczyzny i polskiej kultury ni\u017c do jednego epizodu w biografii pisarza. <\/span><\/p>\n

Jego chlebodawca okaza\u0142 si\u0119 cz\u0142owiekiem inteligentnym, kulturalnym i dobrym gospodarzem, znakomicie orientuj\u0105cym si\u0119 w prowadzeniu du\u017cego gospodarstwa. Jego podopieczni, Gucio i Kazio Cyprysi\u0144scy, byli zdolnym ch\u0142opcami, kt\u00f3rzy z r\u00f3wn\u0105 bieg\u0142o\u015bci\u0105 pos\u0142ugiwali si\u0119 francuskim i niemieckim, co utrzymywali si\u0119 w siodle. M\u0142ody guwerner z zaciekawieniem ch\u0142on\u0105\u0142 \u015bwiat zamo\u017cnego ziemia\u0144stwa. Obserwowa\u0142 domownik\u00f3w i go\u015bci przebywaj\u0105cych we dworze, odkrywa\u0142, niekiedy trudne do zaakceptowania, relacje dziedzica ze s\u0142u\u017cb\u0105 folwarczn\u0105 i okolicznymi w\u0142o\u015bcianami. Zachwyca\u0142 si\u0119 przyrod\u0105 w rozkwicie lata. Z okien i stylowego ganku rozpo\u015bciera\u0142 si\u0119 widok na najbli\u017csz\u0105 okolic\u0119. W <\/span>Dziennikach <\/i><\/span>po dat\u0105 21 lipca \u017beromski zanotowa\u0142:<\/span><\/p>\n

Pa\u0142ac tonie w olbrzymich drzewach ogrodu. Z zieleni tej wy\u0142ania si\u0119 czerwony dach i zarys tej \u0142adnej, \u015bwie\u017cej budowli. Pa\u0142acyk sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch skrzyde\u0142 parterowych, po\u015brodku kt\u00f3rych wznosi si\u0119 pi\u0119tro z du\u017cym balkonem. Na balkon ten wychodz\u0105 trzy du\u017ce okna z naszego (z p. Retma\u0144skim) pokoju. Przed pa\u0142acem roztacza si\u0119 szeroki dziedziniec, po\u015brodku kt\u00f3rego le\u017cy r\u00f3wna elipsa gazonu, otoczonego dzikim winem. Gazon obiega podjazdowa droga. Po bokach le\u017c\u0105 \u015bliczne, w dywan u\u0142o\u017cone trawniki z zaro\u015blami \u015bwierk\u00f3w, kasztan\u00f3w, bz\u00f3w, klon\u00f3w. Ca\u0142y dziedziniec otoczy\u0142y w czworobok zasadzone \u2013 wielkie kasztany. Po drugiej stronie pa\u0142acu ci\u0105gnie si\u0119 szeroki taras. Na nim le\u017cy wielki dywan kwiat\u00f3w. Poni\u017cej tarasu ci\u0105gnie si\u0119 ogromny ogr\u00f3d; przecinaj\u0105 go cztery baseny wody, id\u0105ce wzd\u0142u\u017c ogrodu, przecinaj\u0105ce go w poprzek \u2013 umy\u015blnie, by stworzy\u0107 obfito\u015b\u0107 bia\u0142ych, filigranowych, rze\u017abionych, wypuk\u0142ych mostk\u00f3w. I id\u0105 d\u0142ugie aleje lip, klon\u00f3w, d\u0119b\u00f3w, \u015bwierk\u00f3w, wi\u0105z\u00f3w, kasztan\u00f3w, morw, akacyj. Nad poprzecznym basenem stoi pochylony nad wod\u0105 olbrzymi \u015bwierk. Ofiarowa\u0142 mi swoj\u0105 przyja\u017a\u0144, jak tylko zjawi\u0142em si\u0119 w ogrodzie. Wielka obfito\u015b\u0107 szyszek z\u0142oci jego czarno-zielone szaty, jak ordery dane mu przez natur\u0119 \u2013 za staro\u015b\u0107 i moc. Gdy wyjd\u0119 rano, \u015bmieje si\u0119 on do mnie nimi niby dojrza\u0142ymi jab\u0142kami. Tu i \u00f3wdzie tul\u0105 si\u0119 w g\u0142\u0119bi \u017cywop\u0142ot\u00f3w, w cieniu kasztan\u00f3w, w ramionach zros\u0142ych lip \u2013 bia\u0142e, z brzozy plecione \u0142aweczki, kanapki, stoliki, zaciszne krzese\u0142ka i kozetki1<\/sup><\/a><\/i><\/span>.<\/span><\/p>\n

W wolnych chwilach od zaj\u0119\u0107, kt\u00f3rych mu zreszt\u0105 nie brakowa\u0142o, spacerowa\u0142 po okolicy, a spostrze\u017cenia notowa\u0142 w dzienniku:<\/span><\/p>\n

Lasek ten jest ulubionym moim miejscem. Wida\u0107 stamt\u0105d ca\u0142\u0105 okolic\u0119, jak j\u0105 oko obejmie: r\u00f3wn\u0105, zbo\u017cow\u0105, bezbarwn\u0105. Oko nie ma si\u0119 na czym zatrzyma\u0107. Wida\u0107 na wsch\u00f3d ko\u015bcieln\u0105 wie\u015b Kosiczynek, pa\u0142ac pi\u0119trowy w Lipie, n\u0119dzne wioszczyny \u2013 zreszt\u0105 nigdzie naszych ja\u0142owcowych, szarych g\u00f3r. Zbo\u017ce i zbo\u017ce. Natomiast spojrzawszy na po\u0142udnie \u2013 doznajesz wra\u017cenia, jakby ci\u0119 kto\u015b urzek\u0142, jakby jakie\u015b g\u0142osy tajemnicze szepta\u0142y nieustannie. Oto wielka k\u0119pa ogromnym czworobokiem le\u017cy w sze\u015bciowiorstowym oddaleniu. Ze \u015brodka jej wystrzela wysmukla r\u00f3\u017cowa wie\u017cyca pa\u0142acu. To gr\u00f3b Zygmunta Krasi\u0144skiego: Opinog\u00f3ra.<\/i><\/span><\/p>\n

Du\u017co czasu sp\u0119dza\u0142 \u017beromski na obserwowaniu \u015brodowiska, w kt\u00f3rym przysz\u0142o mu przebywa\u0107. Ca\u0142e towarzystwo odznacza\u0142o si\u0119 wszechstronnym, chocia\u017c powierzchownym wykszta\u0142ceniem, umiej\u0119tno\u015bci\u0105 swobodnego rozmawiania na r\u00f3\u017cne tematy, a przede wszystkim doskona\u0142\u0105 znajomo\u015bci\u0105 j\u0119zyka francuskiego i niemieckiego, kt\u00f3rych w\u00f3wczas nie znal \u017beromski. Mimo to, pod dat\u0105 11 sierpnia pisarz zamie\u015bci\u0142 taka oto dygresj\u0119:<\/span><\/p>\n

Ach \u2013 lecz za \u017cadn\u0105 cen\u0119 nie podj\u0105\u0142bym si\u0119 \u017cy\u0107 w tej sferze! Jakie tu panuj\u0105 poj\u0119cia o kobiecie, o cz\u0142owieku, jak bieg\u0142o\u015b\u0107 i artyzm w grzeszeniu, jakie poj\u0119cie o obowi\u0105zku, jakie komedie na zewn\u0105trz \u2013 i jaka pustka i zblagowanie w gruncie serca, jaki przesyt \u017cyciem z mask\u0105 u\u017cywania go i cieszenie si\u0119 nim, jakie k\u0142amstwo poza u\u015bmiechami!<\/i><\/span><\/p>\n

Zadziwiaj\u0105ce, ale bardzo podobne wra\u017cenia odnios\u0142a Maria Sk\u0142odowska, przebywaj\u0105ca w nieodleg\u0142ych przecie\u017c Szczukach, po\u0142o\u017conych tak\u017ce na ziemi ciechanowskiej2<\/sup><\/a>. Nieco p\u00f3\u017aniej pisarz zanotowa\u0142 w dzienniczku:<\/span><\/p>\n

Kiedy\u015b te nieocenione nabytki odzwierciedl\u0119 w powie\u015bci. Je\u015bli opisz\u0119 salon w Szulmierzu, to u\u015bmiechami opisz\u0119 salon w og\u00f3le. Salon ma to do siebie, \u017ce jest wiecznie i niezmiennie \u2013 jeden i ten sam na ca\u0142ym Bo\u017cym \u015bwiecie. <\/i><\/span>Pisarz dotrzyma\u0142 s\u0142owa. Opisuj\u0105c w \u201ePrzedwio\u015bniu\u201d dworek w Naw\u0142oci, wykorzysta\u0142 obserwacje dokonane w Szulmierzu latem 1887 roku3<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n

Ucieczka od nic nieznacz\u0105cych rozm\u00f3w salonowych i przykrych obserwacji spo\u0142ecznych by\u0142 dla \u017beromskiego nieodmiennie \u015bwiat przyrody. W \u201eDziennikach\u201d pod dat\u0105 20 lipca zapisa\u0142:<\/span><\/p>\n

Opu\u015b\u0107my ludzi i wr\u00f3\u0107my do tego, co jest wiecznie dobre, wiecznie pi\u0119kne \u2013 do drzew, kwiat\u00f3w, ptak\u00f3w.<\/i><\/span><\/p>\n

Projekt ufundowania popiersia Stefana \u017beromskiego zrodzi\u0142 si\u0119 w \u015brodowisku TMZC w 1964 roku. Postanowiono uczci\u0107 pami\u0119\u0107 pisarza w setn\u0105 rocznic\u0119 jego urodzin i 40-t\u0105 rocznic\u0119 \u015bmierci. Wykonanie popiersia i zaprojektowanie postumentu powierzono znanej rze\u017abiarce Zofii Bimer-Wolskiej4<\/sup><\/a>. Artystka przyj\u0119\u0142a propozycj\u0119, odwiedzi\u0142a te\u017c Szulmierz, by zapozna\u0107 si\u0119 z topografi\u0105 terenu i wybra\u0107 najodpowiedniejsze miejsce na usytuowanie pomnika. Pomnik stan\u0105\u0142 przed dworem w cieniu wysmuk\u0142ych \u015bwierk\u00f3w, gdzie kiedy\u015b znajdowa\u0142 si\u0119 gazon i podjazd do dworu. W uroczysto\u015bci ods\u0142oni\u0119cia pomnika wzi\u0119li udzia\u0142 mieszka\u0144cy Szulmierza oraz liczni go\u015bcie z Ciechanowa i Warszawy. Odby\u0142 si\u0119 koncert zespo\u0142u artystycznego z Krubina i wyst\u0119p m\u0142odzie\u017cy z miejscowej szko\u0142y. W godzinach wieczornych w Domu Nauczyciela w Ciechanowie odby\u0142 si\u0119 odczyt o tw\u00f3rczo\u015bci Stefan \u017beromskiego. Zebrani z wielkim zainteresowaniem wys\u0142uchali prelekcji prof. Jana jakubowskiego, doskona\u0142ego m\u00f3wcy i znawcy tw\u00f3rczo\u015bci autora <\/span>Przedwio\u015bnia<\/i><\/span>5<\/sup><\/a><\/span>.<\/i><\/span><\/p>\n

\n

Sugestie bibliograficzne:<\/span><\/p>\n

Barbara Bielasta: <\/span>\u017beromski w salonach Szulmierza<\/i><\/span>, \u201eCiechanowskie Zeszyty Literackie\u201d Nr 9\/2007, Zwi\u0105zek Literat\u00f3w Polskich Oddzia\u0142 w Ciechanowie, s. 9-22<\/span><\/p>\n

Witold Sarnecki, <\/span>Stefan \u017beromski w Szulmierzu<\/i><\/span>, \u201eTygodnik Ciechanowski\u201d, nr 39\/1994, przedruk [w:] \u201eMazowsze ciechanowskie \u2013 moja ma\u0142a ojczyzna\u201d, Ciechanowskie Towarzystwo Naukowe, Ciechan\u00f3w 1996, s. 237-239<\/span><\/p>\n

\n

1<\/a> Wszystkie cytaty pochodz\u0105 z Dziennik\u00f3w<\/i> Stefana \u017beromskiego, \u201eCzytelnik\u201d, Warszawa 1954, t. II<\/p>\n

\n

2<\/a> Informacje o pobycie Marii Sk\u0142odowskiej w Szczukach k. Krasnego znajduj\u0105 si\u0119 w dalszej cz\u0119\u015bci publikacji.<\/p>\n<\/div>\n

\n

3<\/a> \u017beromski wielokrotnie wykorzystywa\u0142 do\u015bwiadczenia z Szulmierza jako budulec literacki. Echa tych do\u015bwiadcze\u0144 odnajdujemy wielu utworach. W noweli \u201eZapomnienie\u201d w scenie w dworskiej kancelarii, kiedy jedna z wie\u015bniaczek b\u0142aga dziedzica o \u0142ask\u0119 dla m\u0119\u017ca skazanego za kradzie\u017c drewna z dworskiego lasu, w opowiadaniu \u201eNiedobitek\u201d posta\u0107 kasjera Rzepkowskiego nosi wyra\u017ane rysy wsp\u00f3\u0142lokatora pisarza z Szulmierza \u2013 pana Retma\u0144skiego, akcja noweli \u201eRozdziobi\u0105 nas kruki, wrony\u201d umie\u015bci\u0142 autor w okolicach Ciechanowa i M\u0142awy.<\/p>\n<\/div>\n

\n

4<\/a> Protok\u00f3\u0142 nr 48 zarz\u0105du TMZC z 23 VI 1964 r.<\/p>\n<\/div>\n

\n

5<\/a> Jan Zygmunt Jakubowski (1909-1975), prof. historii lit. pols., jeden z za\u0142o\u017cycieli i organizator\u00f3w IBL, kier. Katedry Historii Literatury Polskiej UW, red. Przegl\u0105du Humanistycznego<\/i>, Poezji<\/i> i Kultury<\/i>, wybitny badacz tw\u00f3rczo\u015bci S. \u017beromskiego<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Lokalizacja: Szulmierz 61, gm. Regimin przed dawnym dworkiem pa\u0144stwa Antoniego i Wandy Cyprysi\u0144skich Ods\u0142oni\u0119cie:23 V 1965 r. w 100-lecie urodzin i 40-lecie \u015bmierci pisarza Stefan \u017beromski (ur. 14 X 1864 w Strawczynie, zm. 20 XI 1925 w Warszawie) – wybitny … Czytaj dalej →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":135,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"class_list":["post-370","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tmzc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/370","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tmzc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/tmzc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tmzc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tmzc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=370"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tmzc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/370\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":373,"href":"https:\/\/tmzc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/370\/revisions\/373"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tmzc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=370"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}