{"id":492,"date":"2022-09-11T17:27:25","date_gmt":"2022-09-11T15:27:25","guid":{"rendered":"https:\/\/tmzc.pl\/?page_id=492"},"modified":"2022-09-11T17:27:25","modified_gmt":"2022-09-11T15:27:25","slug":"62-obozy-pracy-na-ziemi-ciechanowskiej-w-okresie-okupacji-hitlerowskiej","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/tmzc.pl\/index.php\/62-obozy-pracy-na-ziemi-ciechanowskiej-w-okresie-okupacji-hitlerowskiej\/","title":{"rendered":"62. Obozy pracy na ziemi ciechanowskiej w okresie okupacji hitlerowskiej"},"content":{"rendered":"

Zwyci\u0119stwo militarne Niemiec nad Polsk\u0105 we wrze\u015bniu 1939 roku rozpocz\u0119\u0142o ponad pi\u0119cioletni okres okupacji hitlerowskiej w naszym kraju. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 okres terroru, eksterminacji oraz bezprzyk\u0142adnego zastraszania ludno\u015bci cywilnej. Jednym z g\u0142\u00f3wnych instrument\u00f3w hitlerowskiej polityki okupacyjnej wobec spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego by\u0142o osadzanie Polak\u00f3w w obozach oraz przymusowe zatrudnianie w gospodarce wojennej III Rzeszy, przy czym status zatrudnienia w wersji niemieckiej bardziej przypomina\u0142 system niewolnictwa ni\u017c klasyczne prawo pracy w XX-wiecznej Europie. Polacy stali si\u0119 tani\u0105 si\u0142\u0105 robocz\u0105, zdan\u0105 na bezprawie, szykany i traktowanie niegodne cz\u0142owieka. <\/span><\/p>\n

W\u0142adze niemieckie utworzy\u0142y na ziemiach polskich 24 obozy koncentracyjne, dziesi\u0105tki oboz\u00f3w przesiedle\u0144czych oraz ponad 6 tys. oboz\u00f3w o r\u00f3\u017cnym charakterze dla ludno\u015bci cywilnej. Ju\u017c w pa\u017adzierniku 1939 r. wprowadzono przymus pracy dla ludno\u015bci polskiej w wieku 18 lat, wkr\u00f3tce rozci\u0105gni\u0119ty na m\u0142odzie\u017c do 14 roku \u017cycia. Rozpocz\u0119to proces nieludzkiego wykorzystywania Polak\u00f3w do najci\u0119\u017cszych prac: rolnych i polowych, drogowych i melioracyjnych, le\u015bnych i miejskich. Nie bez znaczenia by\u0142 fakt surowych sankcji dla os\u00f3b uchylaj\u0105cych si\u0119 od obowi\u0105zku pracy, w\u0142\u0105cznie z zes\u0142aniem do obozu koncentracyjnego.<\/span><\/p>\n

W pierwszych latach okupacji Niemcy utworzyli na polskich ziemiach ponad 6 tys. oboz\u00f3w o r\u00f3\u017cnorodnym charakterze. W\u015br\u00f3d nich najliczniejsz\u0105 grup\u0119 stanowi\u0142y obozy pracy przymusowej, cho\u0107 w\u0142a\u015bnie o nich m\u00f3wi si\u0119 i pisze najrzadziej. By\u0142o ich blisko 1.800. Jako pierwsze powsta\u0142y obozy pracy przymusowej dla \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych najwi\u0119cej by\u0142o w Generalnej Guberni. Polacy byli zazwyczaj umieszczani w odr\u0119bnych obozach. Uj\u0119te osoby osadzano w obozach na podstawie decyzji administracyjnych wydawanych przez odpowiednie organa w\u0142adzy: policj\u0119 bezpiecze\u0144stwa, urz\u0119dy przesiedle\u0144cze i urz\u0119dy pracy. Tylko do oboz\u00f3w karnych kierowano zatrzymanych na podstawie wyrok\u00f3w s\u0105dowych. Status os\u00f3b osadzonych w obozach zale\u017ca\u0142 od typu obozu, a ten by\u0142 uzale\u017cniony od w\u0142adzy, kt\u00f3rej dany ob\u00f3z podlega\u0142. Osoby osadzone w obozach policji bezpiecze\u0144stwa okupant okre\u015bla\u0142 jako wi\u0119\u017ani\u00f3w (niem. <\/span>Haftlinge<\/i><\/span>), a osoby osadzone w obozach prowadzonych przez administracj\u0119 cywiln\u0105 jako osadzonych (niem. I<\/span>nsassen<\/i><\/span>). <\/span><\/p>\n

W\u0142adzom s\u0105dowym podlega\u0142y obozy karne. Policji bezpiecze\u0144stwa (niem.<\/span> Sicherheitspolizei<\/i><\/span>) i s\u0142u\u017cbie bezpiecze\u0144stwa (niem. <\/span>Sicherheitsdienst<\/i><\/span>) podlega\u0142y wszystkie obozy koncentracyjne, miejscowym plac\u00f3wkom policyjnym obozy przej\u015bciowe, wychowawcze obozy pracy oraz obozy pracy dla \u017byd\u00f3w, urz\u0119dom przesiedle\u0144czym – przej\u015bciowe obozy przesiedle\u0144cze, a urz\u0119dom pracy \u2013 przej\u015bciowe obozy pracy oraz klasyczne obozy pracy przymusowej. <\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

W zbiorowej pami\u0119ci Polak\u00f3w najmocniej zachowa\u0142 si\u0119 upiorny obraz oboz\u00f3w koncentracyjnych, swoistych \u201efabryk \u015bmierci\u201d, kt\u00f3rych symbolem sta\u0142 si\u0119 Konzentrationslager Auschwitz, jeden spo\u015br\u00f3d 24 oboz\u00f3w \u015bmierci, miejsce eksterminacji oko\u0142o miliona \u017byd\u00f3w z ca\u0142ej Europy, a tak\u017ce wielu tysi\u0119cy Polak\u00f3w, Rom\u00f3w, je\u0144c\u00f3w rosyjskich oraz ofiar innych narodowo\u015bci. <\/span><\/p>\n

Podstaw\u0105 osadzenia w obozie koncentracyjnym by\u0142o polecenie zastosowania tzw. aresztu zapobiegaj\u0105cego, (niem. <\/span>Schutzhaft<\/i><\/span>), wystawianego przez Urz\u0105d Bezpiecze\u0144stwa Rzeszy. Ten rodzaj aresztu oznacza\u0142 bezterminowe i prewencyjne zes\u0142anie do KL w celu ochrony bezpiecze\u0144stwa pa\u0144stwa niemieckiego. Zwolnienia z oboz\u00f3w koncentracyjnych mia\u0142y charakter wyj\u0105tkowy, stosowano je sporadycznie w wypadkach uzasadnionych interesem Rzeszy. <\/span><\/p>\n

Na terenie rejencji ciechanowskiej nie by\u0142o oboz\u00f3w koncentracyjnych. Najbli\u017csze znajdowa\u0142y si\u0119 w Dzia\u0142dowie i Pomiech\u00f3wku. Ob\u00f3z w Pomiech\u00f3wku by\u0142 najwi\u0119ksz\u0105 katowni\u0105 na p\u00f3\u0142nocnym Mazowszu. Ob\u00f3z w Dzia\u0142dowie, znajduj\u0105cy si\u0119 poza terenem rejencji, zosta\u0142 za\u0142o\u017cony ju\u017c w 1939 r. jako ob\u00f3z przej\u015bciowy dla oficer\u00f3w polskich, wzi\u0119tych do niewoli po kapitulacji Modlina. Potem by\u0142 miejscem etapowym przesiedle\u0144c\u00f3w z rejencji ciechanowskiej do Generalnej Guberni, a od lutego 1940 r. obozem zag\u0142ady. Hitlerowcy dokonali w nim masowej eksterminacji ludno\u015bci z rejencji ciechanowskiej. Przesz\u0142o przez niego ok. 200.000 os\u00f3b, a \u017cycie straci\u0142o ok. 10.000. W\u015br\u00f3d ofiar znalaz\u0142o si\u0119 wielu wybitnych \u017co\u0142nierzy, dzia\u0142aczy politycznych i spo\u0142ecznych, tak\u017ce os\u00f3b duchownych, m.in. ordynariusz p\u0142ocki abp Antoni Julian Nowowiejski i sufragan bp Leon Wetma\u0144ski.<\/span><\/p>\n

Pierwszymi obozami utworzonymi przez Niemc\u00f3w ju\u017c jesieni\u0105 1939 r. na ziemiach polskich by\u0142y obozy przej\u015bciowe, w kt\u00f3rych gromadzono ludno\u015b\u0107 cywiln\u0105, wywo\u017con\u0105 masowo z rodzinnych dom\u00f3w na podstawie administracyjnych selekcji dokonywanej przez niemieckie w\u0142adze administracyjne. Obozy te nazywano potocznie zbiorczymi. Istnia\u0142y dwa typy tych oboz\u00f3w: przej\u015bciowe – tworzone przez policj\u0119 bezpiecze\u0144stwa oraz przej\u015bciowe obozy przesiedle\u0144cze. Oba typy oboz\u00f3w powsta\u0142y ju\u017c jesieni\u0105 1939 r. g\u0142\u00f3wnie na ziemiach zachodnich i p\u00f3\u0142nocnych w\u0142\u0105czonych do III Rzeszy.<\/span><\/p>\n

Obozy przej\u015bciowe by\u0142y tworzone przez specjalne oddzia\u0142y policji bezpiecze\u0144stwa, kt\u00f3re wesz\u0142y do Polski za Wermachtem w celu politycznego oczyszczenia teren\u00f3w zaj\u0119tych w ramach akcji <\/span>Inteligencja<\/i><\/span> (niem.<\/span> Intelligenzaktion<\/i><\/span>). Obozy, maj\u0105ce charakter prowizorycznych oboz\u00f3w koncentracyjnych, powsta\u0142y m.in. w Poznaniu (Fort VII), Stutthofie tu\u017c przy Mierzei Wi\u015blanej, w Bydgoszczy, w dawnej zbrojowni i w stajniach koszar. Umieszczano w nich Polak\u00f3w uznanych przez w\u0142adze niemieckie za niebezpieczne dla Rzeszy, ich nazwiska jeszcze przed wojn\u0105 zosta\u0142y wpisane na listy proskrypcyjne niemieckiej policji bezpiecze\u0144stwa. Akcj\u0119<\/span> Inteligencja<\/i><\/span> zako\u0144czono wiosn\u0105 1940 r. i w\u00f3wczas obozy zlikwidowano lub przekszta\u0142cono. W ci\u0105gu niespe\u0142na po\u0142 roku osadzono w nich kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy Polak\u00f3w, wi\u0119kszo\u015b\u0107 zosta\u0142a rozstrzelana w miejscach masowych strace\u0144: w lasach Pia\u015bnickich k. Wejherowa, w Dolinie Fordonu k. Bydgoszczy, w Lasach \u0141agiewnickich i Lasach Lu\u0107mierskich.<\/span><\/p>\n

Przej\u015bciowe obozy przesiedle\u0144cze tworzono jednocze\u015bnie z przej\u015bciowymi obozami dla internowanych jesieni\u0105 1939 r. Ich zak\u0142adanie wi\u0105za\u0142o si\u0119 z planami szybkiej germanizacji przy\u0142\u0105czonych do Rzeszy polskich ziem: Pomorza, Kujaw cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej Mazowsza, Wielkopolski, \u015al\u0105ska, ziemi \u0142\u00f3dzkiej i Suwalszczyzny. Tereny te zamieszka\u0142e przez ponad 9 mln Polak\u00f3w, 600 tys. Niemc\u00f3w i 600 tys. \u017byd\u00f3w mia\u0142y sta\u0107 si\u0119 wed\u0142ug s\u0142\u00f3w Reichsfuhrera SS H. Himmlera \u201egerma\u0144skimi, jasnow\u0142osymi prowincjami Niemiec, prowincjami narodowosocjalistycznymi\u201d. Przeznaczeni do wysiedlenia musieli pozostawia\u0107 swoje domostwa i gospodarstwa, mieszkania i miejsca pracy, np. warsztaty rzemie\u015blnicze, gabinety lekarskie, kantory i folwarki w ci\u0105gi godziny. Musieli pozostawi\u0107 wszystkie dzie\u0142a sztuki, ksi\u0119gozbiory, kosztowno\u015bci, kosztown\u0105 odzie\u017c. Wszystko podlega\u0142o konfiskacie i przechodzi\u0142o na rzecz skarbu III Rzeszy. Przesiedle\u0144com pozwalano zabra\u0107 jedynie baga\u017c podr\u0119czny, z kt\u00f3rym wyruszali w podro\u017c w nieznanym im kierunku. Wi\u0119\u017ani\u00f3w osadzano w obozach na okres kilku dni do kilku tygodni, po czym byli przewo\u017ceni do Generalnego Gubernatorstwa w warunkach ur\u0105gaj\u0105cych godno\u015bci cz\u0142owieka. Podczas transportu najs\u0142absi chorowali, dzieci umiera\u0142y z wycie\u0144czenia, g\u0142odu i zimna. Ob\u00f3z w Poznaniu w starych barakach po magazynach wojskowych i ob\u00f3z przej\u015bciowy w Dzia\u0142dowie na terenie by\u0142ych koszar cieszy\u0142y si\u0119 upiorn\u0105 s\u0142aw\u0105. W Dzia\u0142dowie przetrzymywano Polak\u00f3w wysiedlonych z powiatu ciechanowskiego i p\u0142ockiego, kt\u00f3re wcielono do Rzeszy jako rejencj\u0119 ciechanowsk\u0105. Obozy przej\u015bciowe funkcjonowa\u0142y do czasu zako\u0144czenia akcji, niekt\u00f3re do ko\u0144ca 1944 r., a wiec prawie przez ca\u0142y czas okupacji. Jednak najwi\u0119ksza fala zako\u0144czy\u0142a si\u0119 wiosn\u0105 1941 roku po zamkni\u0119ciu granicy mi\u0119dzy Rzesz\u0105 i Generalnym Gubernatorstwem i przej\u0119ciu oboz\u00f3w przez miejscowe urz\u0119dy pracy. <\/span><\/p>\n

Gehenn\u0119 oboz\u00f3w przesiedle\u0144czych przesz\u0142y setki tysi\u0119cy Polak\u00f3w. Zachowa\u0142y si\u0119 relacje i liczne wspomnienia z tych traumatycznych do\u015bwiadcze\u0144. Znacz\u0105ca ilo\u015b\u0107 \u015bwiadectw z terenu rejencji ciechanowskiej zebra\u0142 i opublikowa\u0142 dr Zbigniew Ptasiewicz w dwu niezwykle cennych opracowaniach: <\/span>Wspomnieniach znaczonych \u0142zami<\/i><\/span> (Ciechan\u00f3w 2011) oraz <\/span>Regierungsbezirk Zichenau<\/i><\/span> (Ciechan\u00f3w 2012). System przesiedle\u0144 z za\u0142o\u017cenia nieludzki nie tylko pozbawia\u0142 ludzi dorobku \u017cycia i przekre\u015bla\u0142 plany \u017cyciowe, ale te\u017c odziera\u0142 przesiedle\u0144c\u00f3w z praw cz\u0142owieka i zwyk\u0142ej ludzkiej godno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Obozy pracy stanowi\u0142y najliczniejsz\u0105 i najbardziej zr\u00f3\u017cnicowan\u0105 kategori\u0119 oboz\u00f3w zak\u0142adanych na przez okupanta na ziemiach polskich. Na prze\u0142omie 1939 i 1940 roku zacz\u0119to tworzy\u0107 obozy pracy przymusowej dla \u017byd\u00f3w (niem. niem. <\/span>Jedenarbeitstlager<\/i><\/span> lub w skr. <\/span>Julag<\/i><\/span>), w kt\u00f3rych umieszczana ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105, podlegaj\u0105c\u0105 przymusowi pracy, na okres dw\u00f3ch lat. Lokalizowano je najcz\u0119\u015bciej w pobli\u017cu zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych: cegielni, cementowni, hut, warsztat\u00f3w mechanicznych i fabryk zbrojeniowych. Dla rzekomego bezpiecze\u0144stwa obozy otaczano zasiekami z drutu kolczastego i pilnie strze\u017cono przez stra\u017cnik\u00f3w, najcz\u0119\u015bciej Ukrai\u0144c\u00f3w z formacji pomocniczych. Obozy te dzia\u0142a\u0142y do czasu zag\u0142ady ca\u0142ej ludno\u015bci \u017cydowskiej w Polsce.<\/span><\/p>\n

Dla Polak\u00f3w okupant organizowa\u0142 odr\u0119bne obozy pracy (niem. <\/span>Arbeitslager<\/i><\/span>), chocia\u017c zdarza\u0142y si\u0119 sytuacje wsp\u00f3lnego przebywania Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w w jednym obozie, najcz\u0119\u015bciej w obozach pracy wychowawczej, gdzie osadzano za drobne wykroczenia natury administracyjnej. W okresie okupacji dzia\u0142a\u0142y nast\u0119puj\u0105ce rodzaje oboz\u00f3w pracy: obozy S\u0142u\u017cby Budowlanej (niem. <\/span>Baudienst<\/i><\/span>), obozy Organizacji Todta (niem. <\/span>Organisation Todt<\/i><\/span>), obozy pracy przymusowej dla rolnik\u00f3w, obozy fortyfikacyjne (niem. <\/span>Einsatzlager<\/i><\/span>) oraz obozy pracy wychowawczej. Wi\u0119\u017aniowie oboz\u00f3w S\u0142u\u017cby Budowlanej stanowili \u201eruchom\u0105 armi\u0119 pracy\u201d, zmuszan\u0105 do wykonywania rozkaz\u00f3w administracji niemieckiej. Obozy funkcjonowa\u0142y we wszystkich dystryktach na terenie GG, z wyj\u0105tkiem dystryktu warszawskiego, gdzie, sk\u0105din\u0105d s\u0142usznie, obawiano si\u0119 skupisk m\u0142odych ludzi wobec rozwijaj\u0105cego si\u0119 ruchu oporu. Do bezp\u0142atnej s\u0142u\u017cby kierowano m\u0142odych m\u0119\u017cczyzn od 18 do 30 lat na okres siedmiu miesi\u0119cy. \u201ePracownicy\u201d mieszkali i pracowali w systemie obozowym, w kt\u00f3rym panowa\u0142 rygor wojskowy. Nie wolno by\u0142o opuszcza\u0107 obozu lub oddzia\u0142u, je\u015bli wykonywano prac\u0119 poza obozem. Uchylaj\u0105cych si\u0119 od pracy osadzano w obozach karnych, kt\u00f3re za\u0142o\u017cono po jednym w ka\u017cdym dystrykcie. Rygor by\u0142 tam jeszcze bardziej zaostrzony. Zwi\u0119kszono normy pracy oraz obni\u017cono i tak ju\u017c n\u0119dzne racje \u017cywno\u015bciowe. W stosunku do osadzonych stosowano represje w postaci bicia i zakuwania w kajdany. Pracownik <\/span>de facto<\/i><\/span> stawa\u0142 si\u0119 wi\u0119\u017aniem z zwi\u0119kszon\u0105 norm\u0105 pracy i obni\u017con\u0105 racj\u0105 \u017cywno\u015bciow\u0105. Organizacja Todt zajmowa\u0142a si\u0119 na terenach okupowanych rozbudow\u0105 infrastruktury wojskowej i obiekt\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych wojsku. Robotnicy obozowi budowali drogi, mosty, linie kolejowe i lotniska, byli skoszarowani i umundurowani, pracowali pod nadzorem stra\u017cy, policji i wojska. Do pracy zg\u0142aszali si\u0119 dobrowolnie i byli stosunkowo przyzwoicie wynagradzani. Na potrzeby Organizacji Todt pracowali tak\u017ce robotnicy przymusowi, przenoszeni z obozu do obozu, bez wynagrodzenia, zgodnie z potrzebami w\u0142adz okupacyjnych.<\/span><\/p>\n

Obozy pracy przymusowej dla rolnik\u00f3w organizowano na terenach wiejskich w celu wymuszenia od rolnik\u00f3w terminowego odstawiania narzuconych si\u0142\u0105 kontyngent\u00f3w. Osadzano w nich ch\u0142op\u00f3w, kt\u00f3ry nie wywi\u0105zywali si\u0119 z obowi\u0105zkowych dostaw produkt\u00f3w rolniczych. Nie by\u0142 to najcz\u0119\u015bciej akt sprzeciwu wobec w\u0142adz okupacyjnych, lecz rzeczywisty brak \u017cywno\u015bci w gospodarstwie domowym. Pobyt w obozie trwa\u0142 do sze\u015bciu miesi\u0119cy, a po 1942 r. do czasu, a\u017c rodzina nie dostarczy wyznaczonego kontyngentu. Na miejsce noclegu przeznaczano stodo\u0142y, szopy i obory w du\u017cych maj\u0105tkach ziemskich, pilnowanych przez policj\u0119 porz\u0105dkow\u0105, \u017candarmeri\u0119 lub ukrai\u0144skich wartownik\u00f3w, zwanych potocznie wachmanami. Osadzeni w obozach byli wykorzystywani przy pracach remontowych, modernizacji dr\u00f3g, obwa\u0142owa\u0144 i robotach regulacyjno-melioracyjnych. Najcz\u0119\u015bciej jednak stanowili darmow\u0105 si\u0142\u0119 robocz\u0105 w pracach polowych i gospodarskich w maj\u0105tkach ziemskich zagrabionych od polskich w\u0142a\u015bcicieli przez w\u0142adze okupacyjne i administrowanych przez by\u0142ych kolonist\u00f3w niemieckich. Praca by\u0142a uci\u0105\u017cliwa, ale ch\u0142opi znali si\u0119 na niej i nie narzekali. Problemem by\u0142y prymitywne warunki sanitarne, g\u0142odowe racje \u017cywno\u015bciowe, akty przemocy fizycznej, strach i niepewno\u015b\u0107, podsycane przez w\u0142adze obozowe. St\u0105d te\u017c bra\u0142a si\u0119 du\u017ca \u015bmiertelno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d wi\u0119\u017ani\u00f3w i ponura s\u0142awa tych rzekomych \u201eoboz\u00f3w pracy\u201d.<\/span><\/p>\n

Obozy pracy wychowawczej (niem. <\/span>Arbeitserziehungslager<\/i><\/span>) mia\u0142y charakter karny i dlatego by\u0142y tworzone przez policj\u0119 bezpiecze\u0144stwa. Osadzano w nich zbieg\u0142ych z miejsca pracy oraz uchylaj\u0105cych si\u0119 od pracy przymusowej, a tak\u017ce osoby pope\u0142niaj\u0105ce drobne wykroczenia natury administracyjnej. Po dw\u00f3ch miesi\u0105cach pobytu w obozie wi\u0119\u017ania odstawiano do w\u0142a\u015bciwego miejsca pracy, w razie powt\u00f3rnej ucieczki osoba taka trafia\u0142a do obozu koncentracyjnego. Obozy pracy wychowawczej powsta\u0142y na terenie ca\u0142ej GG, na terenie rejencji ciechanowskiej istnia\u0142o siedemna\u015bcie oboz\u00f3w wychowawczych, m.in. w Dzia\u0142dowie, Ciechanowie, Przasnyszu, M\u0142awie, Ostro\u0142\u0119ce i Makowie Mazowieckim. W obozach panowa\u0142a du\u017ca \u015bmiertelno\u015b\u0107 spowodowana chorobami i zn\u0119caniem si\u0119 nad wi\u0119\u017aniami. Dochodzi\u0142o r\u00f3wnie\u017c do egzekucji.<\/span><\/p>\n

Obozy karne (niem. <\/span>Strafslager<\/i><\/span>) tworzono jako o\u015brodki odbywania kary po\u0142\u0105czonej z wykonywaniem pracy. Pocz\u0105tkowo kary odbywano w wi\u0119zieniach s\u0105dowych, ale od 1942 r. tak\u017ce w karnych obozach pracy. Skazanie na kar\u0119 ci\u0119\u017ckiego wi\u0119zienia, tj. powy\u017cej trzech lat, po\u0142\u0105czonego z ci\u0119\u017ck\u0105 prac\u0105 oznacza\u0142o, \u017ce wi\u0119zie\u0144 po odbyciu kary nie wr\u00f3ci do domu, lecz zostanie przekazany policji bezpiecze\u0144stwa i nie ma szans na prze\u017cycie. <\/span><\/p>\n

Przymusowe zatrudnianie Polak\u00f3w w gospodarce wojennej III Rzeszy stanowi\u0142o jeden z podstawowych element\u00f3w hitlerowskiej polityki okupacyjnej wobec narodu polskiego. Przymusem pracy zosta\u0142a obj\u0119ta ludno\u015b\u0107 polska w wieku 18-60 lat, ale wkr\u00f3tce w\u0142\u0105czono do tej grupy m\u0142odzie\u017c od 14 lat. W pierwszej kolejno\u015bci wezwaniami obj\u0119to osoby niepracuj\u0105ce, p\u00f3\u017aniej zatrudnione w przedsi\u0119biorstwach, a nast\u0119pnie osoby uznane za zb\u0119dne w gospodarstwach rolnych. Deportacj\u0105 do Niemiec obj\u0119to tak\u017ce m\u0142odzie\u017c szkoln\u0105. Jednak\u017ce liczba os\u00f3b, kt\u00f3re zosta\u0142y wyznaczone do pracy w Niemczech, nie wyczerpywa\u0142a na\u0142o\u017conych na miasta i gminy kontyngent\u00f3w. W zwi\u0105zku z tym zacz\u0119to stosowa\u0107 \u0142apanki, w kt\u00f3rych uczestniczy\u0142y powa\u017cne si\u0142y policji i wojska. Poprzez obozy przej\u015bciowe ofiary \u0142apanek trafia\u0142y do Rzeszy.<\/span><\/p>\n

Polscy robotnicy przymusowi byli chyba najbardziej dyskryminowan\u0105 obok Rosjan grup\u0105 narodow\u0105. Zab\u00f3jcz\u0105 form\u0105 eksploatacji polskich pracownik\u00f3w by\u0142y przede wszystkim nieludzka norma pracy, ustawiczny terror i obawa o \u017cycie, d\u0142ugo\u015b\u0107 dnia pracy, fatalne wy\u017cywienie oraz warunki pracy. Polacy otrzymywali g\u0142odowe racje \u017cywno\u015bciowe, odzie\u017c i obuwie nie spe\u0142nia\u0142y swych funkcji, mieszkali na strychach, w piwnicach, nierzadko w pomieszczeniach gospodarczych, stodo\u0142ach, o pomocy medycznej lub piel\u0119gniarskiej nie by\u0142o mowy. Do tego dochodzi\u0142 codzienny strach o los i najbli\u017cszych, zakaz opuszczania miejsca zamieszkania i w ko\u0144cu dyskryminuj\u0105cy nakaz noszenia przyszytej do ubrania litery <\/span>\u201eP\u201d.<\/i><\/span> Polakom dokucza\u0142 te\u017c sta\u0142y doz\u00f3r policyjny, wi\u0119ksza lub mniejsza niech\u0119\u0107 niemieckich gospodarzy i przedsi\u0119biorc\u00f3w do polskich pracownik\u00f3w. Polacy wywiezieni do Rzeszy pracowali najcz\u0119\u015bciej w gospodarstwach rolnych, w le\u015bnictwie, ogrodnictwie i rybo\u0142\u00f3wstwie, du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 w przemy\u015ble i transporcie, reszta w r\u00f3\u017cnych rodzajach gospodarki, tak\u017ce w gospodarstwach domowych, najcz\u0119\u015bciej jako s\u0142u\u017cba domowa lub folwarczna1<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n

Nieco lepsze warunki pracy mieli zatrudnieni przez \u201eBaudienst\u201d, instytucji, utworzonej w 1940 roku na podstawie rozporz\u0105dzenia z 6 maja 1940 r. Rekrutacja do niej odbywa\u0142a si\u0119 na zasadzie poboru obowi\u0105zkowego, kt\u00f3ry obejmowa\u0142 m\u0142odych m\u0119\u017cczyzn w wieku od 18 do 23 lat. S\u0142u\u017cba budowlana trwa\u0142a pocz\u0105tkowo od trzech miesi\u0119cy, p\u00f3\u017aniej do siedmiu, a nawet do roku. Oddzia\u0142y liczy\u0142y po 120-180 ludzi, a pocz\u0105tkowo junacy nie byli nawet skoszarowani. Dopiero na prze\u0142omie lat 1942\/1943 zacz\u0119to ich umieszcza\u0107 w strze\u017conych obozach. W czasie s\u0142u\u017cby pracownicy otrzymywali umundurowanie, skromne wy\u017cywienie oraz dzienny \u017co\u0142d w wys. 1 z\u0142. Z uwagi na prac\u0119 w newralgicznych dziedzinach gospodarki, takich jak przemys\u0142 zbrojny, transport, budowa dr\u00f3g i kolei, pracownicy \u201eBaudienstu\u201d nara\u017ceni byli na ci\u0105g\u0142y nadz\u00f3r policyjny. Nierzadko zdarza\u0142y si\u0119 przypadki pobi\u0107, aresztowa\u0144 i najrozmaitszych szykan, utrudniaj\u0105cych prac\u0119 i \u017cycie. Re\u017cim w obozach by\u0142 surowy, przypominaj\u0105cy wojskowy dryl. Junacy nie mogli samowolnie oddala\u0107 si\u0119 z obozu lub miejsca pracy. Z\u0142apany uciekinier otrzymywa\u0142 kar\u0119 kilkudziesi\u0119ciu pa\u0142ek. Obowi\u0105zywa\u0142 ponadto system zbiorowej odpowiedzialno\u015bci \u2013 katowany by\u0142 co dziesi\u0105ty junak z oddzia\u0142u pechowca2<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n

Niezale\u017cnie od formy wykorzystywania Polak\u00f3w jako darmowej si\u0142y roboczej, zdumienie musi budzi\u0107 fakt nieludzkiego zgo\u0142a traktowania pracownik\u00f3w czy wi\u0119\u017ani\u00f3w osadzanych na robotach przymusowych lub obozach pracy, zar\u00f3wno na etapie organizacji i rekrutacji, jak i w trakcie zatrudnienia. Wa\u017cnym dowodem na absolutne odhumanizowanie dzia\u0142a\u0144 okupanta s\u0105 zachowane \u015bwiadectwa uczestnik\u00f3w i \u015bwiadk\u00f3w tych ponurych do\u015bwiadcze\u0144. Wiele tych \u015bwiadectw zachowa\u0142o si\u0119 dzi\u0119ki \u017cmudnej pracy, m.in. Ryszarda Juszkiewicza i Zbigniewa Ptasiewicza, kt\u00f3rzy upowszechnili te \u015bwiadectwa w swoich publikacjach3<\/sup><\/a>. S\u0105 wa\u017cnym przyczynkiem do upiornego obrazu m\u0119cze\u0144stwa Polak\u00f3w w okresie okupacji hitlerowskiej w Polsce.<\/span><\/p>\n

Rejencja ciechanowska powsta\u0142a w oparciu o dekret Hitlera z 8 X 1939 r., na mocy kt\u00f3rego przy\u0142\u0105czone zosta\u0142y do Rzeszy p\u00f3\u0142nocno-zachodnie ziemie polskie, a w\u015br\u00f3d nich p\u00f3\u0142nocne Mazowsze. Ziemie te okupant nazwa\u0142 rejencj\u0105 ciechanowsk\u0105. W sk\u0142ad rejencji wchodzi\u0142y powiaty: ciechanowski, makowski, m\u0142awski, p\u0142ocki, p\u0142o\u0144ski, przasnyski, sierpecki i prawie ca\u0142y powiat pu\u0142tuski oraz cz\u0119\u015b\u0107 powiatu dzia\u0142dowskiego. Na obszarze 12.913 km kw. mieszka\u0142o 896.305 os\u00f3b. Bezwzgl\u0119dny terror, jaki zaprowadzi\u0142 wielkorz\u0105dca rejencji Erich Koch, mia\u0142 przyspieszy\u0107 proces integracji nowych teren\u00f3w z Rzesz\u0105 i pozbawi\u0107 Polak\u00f3w nadziei na samodzielny byt pa\u0144stwowy. Sprawi\u0142o to, \u017ce warunki \u017cycia miejscowej ludno\u015bci polskiej sta\u0142y si\u0119 nies\u0142ychanie ci\u0119\u017ckie. By\u0142y one, wg zgodnej opinii ekspert\u00f3w, bezwzgl\u0119dnie gorsze ni\u017c w Generalnej Guberni i innych ziemiach w\u0142\u0105czonych do Rzeszy, np. w Kraju Warty. Eksterminacji ludno\u015bci polskiej i \u017cydowskiej s\u0142u\u017cy\u0142y masowe egzekucje dora\u017ane i planowe oraz rozci\u0105gni\u0119ta w czasie \u015bmier\u0107 w obozach r\u00f3\u017cnego typu: koncentracyjnych, karnych, pracy, wychowawczych lub te\u017c w obozach przej\u015bciowych4<\/sup><\/a>. <\/span><\/p>\n

Najci\u0119\u017csz\u0105 form\u0105 eksploatacji polskich robotnik\u00f3w przemys\u0142owych by\u0142y obozy pracy. Kierowano do nich zarejestrowanych w urz\u0119dach pracy, a tak\u017ce bezrobotnych. Byli kierowani do prac fizycznych przy melioracjach, umacnianiu dr\u00f3g, pracach polowych w zarz\u0105dzanych przez Niemc\u00f3w maj\u0105tkach ziemskich. Pracownicy-wi\u0119\u017aniowie otrzymywali marne wynagrodzenie oraz kartki na chleb oraz inne najpotrzebniejsze artyku\u0142y pierwszej potrzeby. Mimo tego warunki pracy i g\u0142odowe racje \u017cywno\u015bciowe powodowa\u0142y liczne choroby i uszkodzenia cia\u0142a. \u015amiertelno\u015b\u0107 w obozach pracy o charakterze karnym i zaostrzonym rygorze by\u0142a ogromna. \u015awiadectwa os\u00f3b, kt\u00f3re do\u015bwiadczy\u0142y obozowej gehenny, budz\u0105 do dzi\u015b groz\u0119, zdumienie i niedowierzenie, \u017ce cz\u0142owiek m\u00f3g\u0142 co\u015b takiego prze\u017cy\u0107.<\/span><\/p>\n

Dzie\u0144 rozpoczyna\u0142 si\u0119 pobudk\u0105 o sz\u00f3stej rano, potem odbywa\u0142 si\u0119 apel, rozdzia\u0142 pracy i \u015bniadanie. Czarna nies\u0142odzona kawa i porcja ma\u0142owarto\u015bciowego chleba, nie przekraczaj\u0105ca 100 gram, musia\u0142y wystarczy\u0107 do po\u0142udnia. Praca rozpoczyna\u0142a si\u0119 o 8:00, najcz\u0119\u015bciej przy t\u0142uczeniu kamieni, usuwaniu gruzu, budowie dr\u00f3g, burzeniu dom\u00f3w, kopaniu torfu i pracach polnych. Ci\u0119\u017cka praca fizyczna bez wzgl\u0119du na por\u0119 roku i pogod\u0119 wyczerpywa\u0142a niezwykle. Trudno by\u0142o dotrwa\u0107 do obiadu. Najcz\u0119\u015bciej w postaci zupy, dziwnej zawiesiny z przegotowanej wody, burak\u00f3w, brukwi, czasem tylko ziemniak\u00f3w. Potem powr\u00f3t do kilofa, m\u0142ota czy \u0142opaty, do p\u00f3\u017anego popo\u0142udnia. Na kolacje to samo, co rano \u2013 pajda chleba bez t\u0142uszczu i kawa. A potem noc na s\u0142omianym bar\u0142ogu, pe\u0142na lek\u00f3w, przerywanego snu, cierpie\u0144 i bole\u015bci. W tych warunkach wi\u0119\u017aniowie chorowali, szerzy\u0142a si\u0119 wszawica, tyfus i inne choroby zaka\u017ane. Cz\u0119sto wi\u0119\u017aniowie umierali. Pi\u0119kne \u015bwiadectwo ludzkiej solidarno\u015bci i wsp\u00f3\u0142czucia dawali okoliczni mieszka\u0144cy, niemi najcz\u0119\u015bciej \u015bwiadkowie udr\u0119ki wi\u0119\u017ani\u00f3w. Ryzykuj\u0105c \u017cycie, dostarczali wi\u0119\u017aniom czyst\u0105 odzie\u017c, troch\u0119 \u017cywno\u015bci, a co mo\u017ce najwa\u017cniejsze, wiadomo\u015bci od najbli\u017cszej rodziny. Dzi\u0119ki temu mo\u017cna by\u0142o z wi\u0119ksz\u0105 nadziej\u0105 oczekiwa\u0107 nast\u0119pnego dnia. <\/span><\/p>\n

Taka by\u0142a rzeczywisto\u015b\u0107 oboz\u00f3w pracy przymusowej (niem. <\/span>Arbeitsstrflager<\/i><\/span>) w rejencji ciechanowskiej. Osadzano w nich g\u0142\u00f3wnie Polak\u00f3w, ale te\u017c \u017byd\u00f3w, za nielegalne \u015bwiniobicie i handel mi\u0119sem, poruszanie si\u0119 bez przepustek. Niekiedy wystarcza\u0142 zupe\u0142nie b\u0142ahy pow\u00f3d, a czasem trafia\u0142o si\u0119 do obozu bez wa\u017cnej przyczyny lub wykroczenia. Chodzi\u0142o bowiem o to, aby zastraszy\u0107 ludzi i pozbawi\u0107 nadziei, przedtem wyeksploatowa\u0107 fizyczne a\u017c do utraty zdrowia lub \u017cycia. Przez t\u0119 gehenn\u0119, trwaj\u0105c\u0105 zwykle od 1 do 3 miesi\u0119cy, przesz\u0142o w rejencji ciechanowskiej ok. 80 tys. os\u00f3b, z tego ok. 10-12 tys. mieszka\u0144c\u00f3w powiatu ciechanowskiego. Z chor\u00f3b i wycie\u0144czenia \u017cycie straci\u0142o ok. 300 mieszka\u0144c\u00f3w powiatu. Do dzi\u015b nie uda\u0142o si\u0119 sporz\u0105dzi\u0107 kompletnej listy wi\u0119\u017ani\u00f3w i ofiar oboz\u00f3w pracy zlokalizowanych w Ciechanowie i okolicach.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>Jeden z dramatycznych epizod\u00f3w obozowych rozegra\u0142 si\u0119 w okolicach Pa\u0142uk. Dwaj m\u0142odzi Polacy, nie mog\u0105c znie\u015b\u0107 kator\u017cniczej pracy, szykan i codziennej obawy o \u017cycie, postanowili uciec z obozu. Poruszali si\u0119 ostro\u017cnie, unikaj\u0105c dr\u00f3g publicznych, cz\u0119sto po zmroku i z dala od ludzkich siedzib. Zbli\u017cali si\u0119 ju\u017c do rodzinnych stron, kiedy dopad\u0142 ich patrol niemieckich \u017candarm\u00f3w. Rzucili si\u0119 do panicznej ucieczki, ale Niemcy byli uzbrojeni i bezwzgl\u0119dni. Cia\u0142a zastrzelonych Polak\u00f3w le\u017ca\u0142y w polu, a\u017c okoliczni ch\u0142opi pochowali je na miejscowym cmentarzu. Ich pami\u0119\u0107 w 1984 r. uczci\u0142o TMZC, umieszczaj\u0105c na grobie metalowa tablic\u0119 z kr\u00f3tka informacja o okoliczno\u015bciach ich \u015bmierci.<\/span><\/p>\n

Pierwsze dwa obozy pracy powsta\u0142y w Ciechanowie z pocz\u0105tkiem 1940 roku. Kolejne sze\u015b\u0107 zlokalizowano w okolicach Ciechanowa w okresie od marca do pa\u017adziernika 1941 roku. Funkcjonowa\u0142y przez kilka lat do 1944 roku. Ich upiorn\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 dokumentuje pi\u0119\u0107 tablic ufundowanych przez Towarzystwo Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Ziemi Ciechanowskiej5<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n

Ob\u00f3z pracy w Gostkowie, gm. Niedzb\u00f3rz funkcjonowa\u0142 od kwietnia 1941 roku do wrze\u015bnia 1943 r. Mie\u015bci\u0142 si\u0119 w maj\u0105tku ziemskim administrowanym przez Niemc\u00f3w. Wi\u0119\u017aniowie mieszkali w budynkach folwarcznych. Przebywa\u0142o w nich jednorazowo ok. 40 os\u00f3b, zatrudnianych przy pracach polowych. Przesz\u0142o przez niego ok. 640 wi\u0119\u017ani\u00f3w. Po wojnie resztki folwarku licz\u0105ce 54,6 ha nowa w\u0142adza odebra\u0142a prawowitej w\u0142a\u015bcicielce Annie Zembrzuskiej, a dworek zniszczono jako relikt niesprawiedliwej epoki. Do czas\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych przetrwa\u0142 jedynie park i dwa budynki gospodarcze. <\/span><\/p>\n

Ob\u00f3z w \u015amiecinie Nowym, gm. Nu\u017cewo zosta\u0142 za\u0142o\u017cony w 1941 r., a zlikwidowany w 1943 r. Mie\u015bci\u0142 si\u0119 w prywatnym domu nale\u017c\u0105cym do Heleny Kami\u0144skiej. Przebywa\u0142o w nim jednocze\u015bnie ok. 120 wi\u0119\u017ani\u00f3w. To w tym obozie \u017candarmi zastrzelili sze\u015bcioro \u017byd\u00f3w, pochodz\u0105cych ze Strzegowa. Po likwidacji obozu wi\u0119\u017ani\u00f3w przetransportowano do innych oboz\u00f3w w rejencji ciechanowskiej.<\/span><\/p>\n

Ob\u00f3z pracy we wsi W\u0119grzynowo powsta\u0142 na pocz\u0105tku 1941 r., a zlikwidowany zosta\u0142 we wrze\u015bniu 1943 r. Zajmowa\u0142 on obszar 4.500 m kw. Przebywali w nim Polacy i \u017bydzi. Przeci\u0119tny stan wi\u0119\u017ani\u00f3w wynosi\u0142 40 os\u00f3b. Wi\u0119\u017aniowie pracowali g\u0142\u00f3wnie w maj\u0105tku ziemskim administrowanym przez Niemca6<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n

Niemieckie obozy utworzone na okupowanych ziemiach polskich by\u0142y o\u015brodkami uwi\u0119zienia i odosobnienia, miejscem pracy wprost niewolniczej, tak\u017ce miejscem zag\u0142ady ogromnej ilo\u015bci wi\u0119\u017ani\u00f3w. Jeszcze raz, w swej najstraszniejszej ods\u0142onie, potwierdzi\u0142a si\u0119 stara prawda, \u017ce najokrutniejsze represje dotykaj\u0105 ludno\u015b\u0107 cywiln\u0105. W przypadku czynnego czy cho\u0107by biernego oporu to zwykli mieszka\u0144cy miast, miasteczek i wsi staj\u0105 bezbronnymi ofiarami oszala\u0142ego z nienawi\u015bci wroga, najbardziej niebezpiecznym elementem, zagra\u017caj\u0105cym bezpiecze\u0144stwu agresora. Zniszczy\u0107 fizycznie, zastraszy\u0107, zepchn\u0105\u0107 na kraw\u0119d\u017a egzystencji \u2013 to by\u0142y zasadnicze cele polityki okupanta. Hitlerowska machina pa\u0144stwowa postanowi\u0142a wyeksploatowa\u0107 do granic biologicznej wytrzyma\u0142o\u015bci darmow\u0105 si\u0142\u0119 robocz\u0105 w postaci milion\u00f3w obywateli podbitego pa\u0144stwa, by powi\u0119kszy\u0107 potencja\u0142 gospodarczy III Rzeszy. Niemieckie obozy sta\u0142y si\u0119 miejscami m\u0119cze\u0144stwa i \u015bmierci setek tysi\u0119cy osadzonych w nich Polak\u00f3w. Ale nawet w nich Polakom nie zabrak\u0142o odwagi i heroizmu, do\u015b\u0107 wspomnie\u0107 sylwetki \u015bw. Maksymiliana Kolbe, rotmistrza Pileckiego czy bohaterskich lekarek w O\u015bwi\u0119cimiu, ratuj\u0105cych brzemienne wi\u0119\u017aniarki i male\u0144kie dzieci przed niechybn\u0105 \u015bmierci\u0105.<\/span><\/p>\n

Wed\u0142ug danych W. Pronobisa straty polskiej ludno\u015bci w rejencji ciechanowskiej w okresie okupacji wynios\u0142y 102.824 os\u00f3b, w tym 8.086 zabitych w czasie wojny obronnej w 1939 r., 49.622 zamordowanych w egzekucjach, 38.965 zmar\u0142ych i zamordowanych w obozach i wi\u0119zieniach, 2.436 zmar\u0142ych w czasie prac przymusowych, 3.685 os\u00f3b zmar\u0142ych z ran, chor\u00f3b i wycie\u0144czenia. Analogicznie dla powiatu ciechanowskiego straty wynios\u0142y: 8.816 straconych, w tym 473 zabitych w kampanii wrze\u015bniowej, 7.295 zamordowanych w egzekucjach, 839 zmar\u0142ych i zamordowanych w obozach i wi\u0119zieniach, 123 zmar\u0142ych w czasie prac przymusowych, 86 zmar\u0142ych z chor\u00f3b i wycie\u0144czenia. Ponadto z winy hitlerowskiego okupanta straci\u0142o \u017cycie ok. 60.000 ludno\u015bci \u017cydowskiej. Wed\u0142ug tych danych straty ludzkie na terenie rejencji ciechanowskiej w okresie okupacji przewy\u017cszaj\u0105 160.000 os\u00f3b7<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n

\n

Sugestie bibliograficzne:<\/span><\/p>\n

Maria Wardzy\u0144ska, <\/span>Obozy niemieckie na okupowanych terenach polskich<\/i><\/span>, Biuletyn IPN, nr 4 (99) z 2009 r. <\/span><\/p>\n

Bogumi\u0142a Umi\u0144ska, <\/span>Karty z dziej\u00f3w Ciechanowa 1939-1945<\/i><\/span>, Muzeum Szlachty Mazowieckiej, Ciechan\u00f3w 2009<\/span><\/p>\n

M. Grynberg, <\/span>\u017bydzi w rejencji ciechanowskiej 1939-1942<\/i><\/span>, Warszawa 1984<\/span><\/p>\n

W. Pronobis, Organizacja administracji okupacyjnej w rejencji ciechanowskiej, \u201eNotatki P\u0142ockie\u201d, nr 1\/70 z 1973 r., s. 13<\/span><\/p>\n

Zbigniew Ptasiewicz, <\/span>Regierungsbezirk Zichenau. Rejencja ciechanowska 1939-1945<\/i><\/span>, CTN, Ciechan\u00f3w 2012<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\n

1<\/a> El\u017cbieta Laska, Praca przymusowa Polak\u00f3w na rzecz III Rzeszy<\/i> \/tekst folderu wystawowego\/, adres internetowy: http:\/\/www.kki.pl<\/a><\/u><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

2<\/a> Dariusz Kali\u0144ski, Obozy niemieckie, o kt\u00f3rych si\u0119 milczy<\/i>, adres; https:\/\/twojahistoria.pl<\/p>\n<\/div>\n

\n

3<\/a> Ryszard Juszkiewicz, Obozy w rejencji ciechanowskiej,<\/i> \u201eNotatko P\u0142ockie\u201d, Nr 13\/1968 oraz Zbigniew Ptasiewicz, Regierungsbezirk Zichenau. Rejencja ciechanowska 1939-1945<\/i>, CTN, Ciechan\u00f3w 2012<\/p>\n<\/div>\n

\n

4<\/a> Ryszard Juszkiewicz, Obozy w rejencji ciechanowskiej,<\/i> \u201eNotatko P\u0142ockie\u201d 13\/1968, s. 34<\/p>\n<\/div>\n

\n

5<\/a> Informacje o obozach upami\u0119tnionych przez TMZC tablicami znajduj\u0105 si\u0119 w dalszej cz\u0119\u015bci publikacji<\/p>\n<\/div>\n

\n

6<\/a> Ryszard Juszkiewicz, Obozy w rejencji ciechanowskiej, <\/i>\u201eNotatki P\u0142ockie\u201d 13\/1968, s. 32-38<\/p>\n<\/div>\n

\n

7<\/a> Cyt. za Bogumi\u0142a Umi\u0144ska, Karty z dziej\u00f3w Ciechanowa 1939-1945<\/i>, Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie, Ciechan\u00f3w 2009, s.64<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zwyci\u0119stwo militarne Niemiec nad Polsk\u0105 we wrze\u015bniu 1939 roku rozpocz\u0119\u0142o ponad pi\u0119cioletni okres okupacji hitlerowskiej w naszym kraju. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 okres terroru, eksterminacji oraz bezprzyk\u0142adnego zastraszania ludno\u015bci cywilnej. Jednym z g\u0142\u00f3wnych instrument\u00f3w hitlerowskiej polityki okupacyjnej wobec spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego by\u0142o osadzanie … Czytaj dalej →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":162,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"class_list":["post-492","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tmzc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/492","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tmzc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/tmzc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tmzc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tmzc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=492"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tmzc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/492\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":495,"href":"https:\/\/tmzc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/492\/revisions\/495"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tmzc.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=492"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}